با فرا رسیدن فصل گرما، مصرف نوشیدنی‌های سنتی حاوی تخم شربتی در بسیاری از خانواده‌های ایرانی افزایش می‌یابد. بسیاری از افراد معتقدند که تخم شربتی می‌تواند از تشنگی و کم‌آبی بدن پیشگیری کند، اما آیا این باور از دیدگاه علمی نیز درست است؟

تخم شربتی، دانه گیاه ریحان (Ocimum basilicumL.) است که پس از قرار گرفتن در آب، لایه‌ای ژله ای و غنی از موسیلاژ در اطراف آن تشکیل می‌شود. این لایه توانایی جذب مقدار قابل توجهی آب را دارد و به همین دلیل، نوشیدنی حاوی تخم شربتی می‌تواند احساس تشنگی را برای مدت بیشتری کاهش دهد.

از دیدگاه فارماکوگنوزی، مهم‌ترین ترکیبات گیاه تخم شربتی یا ریحان شامل موسیلاژ، فیبرهای محلول، ترکیبات فنولی و فلاونوئیدها هستند. برخی از محققین بر این باورند که موسیلاژ موجود در این دانه‌ها با نگه‌داشتن آب در دستگاه گوارش، تخلیه معده را تا حدی کندتر کرده و باعث می‌شود آب به‌تدریج جذب بدن شود. به همین دلیل، فرد ممکن است مدت بیشتری احساس سیری و تشنگی کمتری داشته باشد.

با این حال، باید به یک نکته مهم توجه داشت؛ تخم شربتی مانع از کم‌آبی بدن نمی‌شود و جایگزین نوشیدن آب یا بهبود کسری آب از دست رفته از بدن نیست. آنچه از نظر علمی ثابت شده، این است که این دانه می‌تواند به حفظ احساس رطوبت در دستگاه گوارش و کاهش احساس تشنگی کمک کند، اما در شرایطی مانند فعالیت بدنی شدید، تعریق زیاد، تب یا گرمازدگی، بدن همچنان به دریافت آب و الکترولیت‌های کافی نیاز دارد.

بنابراین، نوشیدن یک لیوان شربت تخم شربتی نباید این تصور را ایجاد کند که نیاز بدن به آب برطرف شده است. اگر فرد به دلیل کاهش احساس تشنگی، مصرف آب را محدود کند، همچنان در معرض خطر کم‌آبی قرار خواهد گرفت.

از سوی دیگر، مصرف تخم شربتی نیز باید با رعایت برخی نکات همراه باشد. این دانه‌ها باید پیش از مصرف، به‌خوبی در آب خیسانده شوند تا لایه ژلاتینی اطراف آن‌ها تشکیل شود. مصرف دانه خشک، به‌ویژه در کودکان، سالمندان یا افرادی که اختلال بلع دارند، می‌تواند خطر انسداد در مسیر مری را افزایش دهد.

همچنین به دلیل محتوای بالای فیبر، مصرف مقادیر زیاد تخم شربتی ممکن است در برخی افراد باعث نفخ، احساس پری یا ناراحتی گوارشی شود. افرادی که داروهای خوراکی مصرف می‌کنند نیز بهتر است تخم شربتی را با فاصله زمانی حداقل یک تا دو ساعت از داروهای خود مصرف کنند؛ زیرا فیبر و موسیلاژ موجود در آن ممکن است سرعت جذب برخی داروها را کاهش دهد.

در مجموع، شواهد علمی نشان می‌دهد که تخم شربتی یک نوشیدنی مناسب برای روزهای گرم است و می‌تواند با ایجاد احساس سیری و کاهش تشنگی، به تحمل بهتر گرما کمک کند؛ اما نقش آن در پیشگیری از کم‌آبی بدن، کمکی و نه جایگزین آب آشامیدنی است. حفظ هیدراتاسیون بدن همچنان به مصرف کافی آب، و در صورت تعریق شدید، جبران الکترولیت‌ها بستگی دارد.

دکتر محمدمهدی زرشناس، متخصص داروسازی سنتی و عضو هیات علمی دانشکده داروسازی دانشگاه علوم پزشکی شیراز