بسیاری از مصرف‌کنندگان تصور می‌کنند هر محصولی که منشأ طبیعی داشته باشد، الزاماً بی‌ضرر و حتی سالم‌تر از نمونه‌های صنعتی است. این در حالی است که برخی محصولات آرایشی و بهداشتی سنتی، با وجود سابقه مصرف یا منشأ گیاهی و معدنی، ممکن است حاوی فلزات سنگین و سمی باشند؛ موادی که در بلندمدت سلامت مصرف‌کننده را تهدید می‌کنند.

سرمه‌های سنتی مانند کحل و اثمد، برخی رنگ‌های موی گیاهی نظیر حنا و تاتوهای گیاهی، پودرهای ضدتعریق، ضدعفونی‌کننده و ترمیم‌کننده پوست مانند مردارسنگ، کرم‌های روشن‌کننده با ادعای گیاهی، و نیز فرآورده‌های بدون برند و غیرمجاز، از جمله محصولاتی هستند که همچنان در بازار عرضه می‌شوند، بی‌آنکه لزوماً تحت نظارت کیفی دقیق و آزمایش ترکیبات قرار گرفته باشند.

کارشناسان هشدار می‌دهند که این محصولات ممکن است به فلزات سنگینی مانند سرب، جیوه، آرسنیک و کادمیوم آلوده باشند. این آلودگی گاه به‌صورت عمدی برای ایجاد رنگ، بافت یا درخشندگی خاص به محصول افزوده می‌شود و گاه نیز نتیجه استفاده از مواد اولیه نامرغوب یا فرایندهای تولید غیراستاندارد است.

نکته نگران‌کننده آن است که مسمومیت با فلزات سنگین معمولاً به‌صورت ناگهانی و با علائم آشکار بروز نمی‌کند. به گفته این متخصص سم شناسی، خطر اصلی در مسمومیت مزمن نهفته است؛ وضعیتی که در آن، مقدار اندکی از این مواد در اثر مصرف مداوم و طولانی‌مدت، از طریق پوست یا مخاط جذب شده و به‌تدریج در بدن تجمع پیدا می‌کند. برای نمونه، سرب پس از ورود به بدن می‌تواند در بافت‌ها ذخیره شود و به‌آهستگی آزاد گردد؛ به‌طوری که فرد ممکن است سال‌ها در معرض یک منبع آلودگی قرار داشته باشد، بی‌آنکه از آن آگاه باشد. همین ویژگی تجمعی، مصرف روزانه محصولات آرایشی آلوده را به تهدیدی خاموش و پنهان برای سلامت عمومی تبدیل می‌کند.

از نگاه داروسازی و سم‌شناسی، شناسایی این خطر نیازمند توجه به دو موضوع اساسی است: نخست، نبود مجوز و برچسب استاندارد در بسیاری از محصولات سنتی که باعث می‌شود ترکیبات آن‌ها برای مصرف‌کننده و حتی داروساز مشخص نباشد؛ و دوم، باور نادرست «طبیعی بودن مساوی بی‌خطر بودن است». متخصصان تأکید می‌کنند طبیعی یا معدنی بودن یک ماده، هرگز تضمینی برای ایمنی آن نیست، زیرا بسیاری از فلزات سنگین نیز خود منشأ طبیعی دارند.

در این میان، نقش داروساز تنها محدود به توصیه برای پرهیز از مصرف برخی فرآورده‌ها نیست. داروسازان می‌توانند با آموزش مبتنی بر شواهد، مردم را در شناسایی الگوهای مصرف پرخطر و انتخاب محصولات دارای تأییدیه بهداشتی معتبر یاری کنند. همچنین در مواردی که علائم مشکوک به مسمومیت مزمن با فلزات سنگین وجود داشته باشد، ارجاع فرد به پزشک برای بررسی تخصصی ضروری است.

کارشناسان معتقدند خطر مسمومیت با فلزات سنگین در محصولات آرایشی سنتی، هشداری جدی برای نظام سلامت و مصرف‌کنندگان است. به باور آنان، زمان آن رسیده است که تصور رایج «طبیعی یعنی بی‌خطر» با نگاهی علمی‌تر جایگزین شود؛ نگاهی که هم به فرهنگ مصرف احترام بگذارد و هم از سلامت عمومی محافظت کند.

دکتر مرضیه راشدی نیا، متخصص سم شناسی و عضو هیات علمی دانشکده داروسازی شیراز