با نزدیک شدن به فصل پاییز، پرسش مهمی برای بسیاری از سالمندان و خانواده‌های آنها مطرح می‌شود: آیا واکسن آنفلوآنزا برای سالمندان باید «قوی‌تر» باشد؟

قطعا پاسخی که به این سوال می‌توان داد باید کمی دقیق‌تر از یک «بله» یا «خیر» باشد. افزایش سن با تغییر تدریجی عملکرد سیستم ایمنی همراه است و می‌تواند پاسخ بدن به واکسن را کاهش دهد. از سوی دیگر، سالمندان بیشتر در معرض بیماری‌های زمینه‌ای و عوارض شدید آنفلوآنزا قرار دارند. به همین دلیل، در برخی کشورها واکسن‌هایی با ویژگی‌هایی برای تقویت پاسخ ایمنی سالمندان، در صورت دسترسی، در اولویت قرار گرفته‌اند.

چرا سالمندان آسیب‌پذیرترند؟

با افزایش سن، تغییراتی در عملکرد سیستم ایمنی رخ می‌دهد که به آن ایمونوسنسنس (Immunosenescence) گفته می‌شود. در نتیجه، پاسخ ایمنی به برخی واکسن‌ها ممکن است در سالمندان به اندازه افراد جوان قوی نباشد.

هم‌زمان، بیماری‌هایی مانند بیماری‌های قلبی ـ عروقی، بیماری‌های ریوی و دیابت در سنین بالاتر شایع‌ترند و ابتلا به آنفلوآنزا می‌تواند در این افراد با خطر بیشتر بستری شدن، عوارض و حتی مرگ همراه باشد.

به همین دلیل، WHO سالمندان را در گروه‌های اولویت‌دار واکسیناسیون آنفلوآنزای فصلی قرار داده است. واکسیناسیون، حتی در شرایطی که پاسخ ایمنی سالمند به اندازه فرد جوان نباشد، همچنان می‌تواند از بیماری شدید و پیامدهای جدی آن بکاهد.

«واکسن قوی‌تر» یعنی چه؟

«واکسن قوی‌تر» اصطلاحی عمومی است و از نظر علمی بهتر است به جای آن از عنوان دقیق نوع واکسن استفاده کنیم.

برای سالمندان، سه رویکرد اصلی وجود دارد:

واکسن دوزبالا: حاوی مقدار بیشتری آنتی‌ژن نسبت به واکسن‌های استاندارد است و با هدف ایجاد پاسخ ایمنی قوی‌تر طراحی شده است.

واکسن ادجوانت‌دار: علاوه بر آنتی‌ژن، حاوی ماده‌ای به نام ادجوانت است که به تحریک پاسخ ایمنی کمک می‌کند.

واکسن نوترکیب: با فناوری نوترکیب تولید می‌شود و از نظر روش تولید و نوع آنتی‌ژن با واکسن‌های سنتی متفاوت است.

هدف این فناوری‌ها، غلبه نسبی بر کاهش پاسخ ایمنی مرتبط با افزایش سن است؛ نه اینکه واکسن را به‌طور مطلق «قوی‌تر» یا برای همه افراد بهتر کنند.

آیا همه سالمندان باید حتماً واکسن قوی‌تر دریافت کنند؟

برای افراد ۶۵ سال و بالاتر، پاسخ در دستورالعمل فعلی CDC روشن‌تر شده است: در صورت دسترسی، یکی از واکسن‌های دوزبالا، نوترکیب یا ادجوانت‌دار به واکسن غیرفعال استاندارد و بدون ادجوانت ترجیح داده می‌شود. این ترجیح بر اساس شواهدی است که نشان می‌دهد این واکسن‌ها در سالمندان ممکن است حفاظت بیشتری ایجاد کنند.

اما یک نکته بسیار مهم وجود دارد:

اگر واکسن ترجیحی در دسترس نباشد، نباید واکسیناسیون را به تأخیر انداخت. در چنین شرایطی، هر واکسن آنفلوآنزای مناسب سن که مجاز و در دسترس باشد، می‌تواند استفاده شود.

بنابراین، «قوی‌تر» به معنای «تنها گزینه قابل قبول» نیست.

آیا نوع واکسن از زمان واکسیناسیون مهم‌تر است؟

هر دو مهم‌اند، اما نباید به امید پیدا کردن یک فرآورده خاص، واکسیناسیون به تأخیر بیفتد.

در کشور عزیزمان، ایران، واکسیناسیون معمولاً باید پیش از شروع گسترده فصل آنفلوآنزا انجام شود. زمان دقیق آن به الگوی گردش ویروس و سیاست واکسیناسیون هر کشور بستگی دارد. در توصیه‌های CDC، اواسط شهریور ماه تا اوایل آبان ماه معمولاً زمان مناسبی برای واکسیناسیون هستند و از واکسیناسیون بسیار زودهنگام سالمندان در ماه‌های تیر و مرداد، در صورت امکان، پرهیز می‌شود تا حفاظت ایمنی تا اواخر فصل حفظ شود.

بنابراین برای افراد ایرانی، شهریور و مهر را می‌توان به‌عنوان بازه مناسب برنامه‌ریزی واکسیناسیون در نظر گرفت؛ البته نه این یک تاریخ قطعی و یکسان برای همه سال‌ها نیست و شرایط هر ساله باید بررسی شود.

آیا واکسن‌های مخصوص سالمندان عوارض بیشتری دارند؟

برخی واکسن‌های دوزبالا یا ادجوانت‌دار ممکن است واکنش‌هایی مانند درد محل تزریق، خستگی، سردرد یا بدن‌درد ایجاد کنند. این واکنش‌ها معمولاً کوتاه‌مدت هستند و در بسیاری موارد بازتاب فعال شدن سیستم ایمنی‌اند.

نکته مهم این است که ایجاد تب خفیف، درد عضلانی یا درد محل تزریق به معنای ابتلا به آنفلوآنزا نیست؛ واکسن‌های تزریقی غیرفعال و نوترکیب نمی‌توانند موجب ابتلا به آنفلوآنزای ناشی از ویروس زنده شوند.

مانند هر واکسن دیگری، در صورت وجود سابقه واکنش آلرژیک شدید یا شرایط پزشکی خاص، باید توصیه‌های مربوط به منع مصرف و احتیاط بررسی شود.

واکسن از همه عفونت‌های تنفسی پیشگیری نمی‌کند

یکی از انتظارات نادرست درباره واکسن آنفلوآنزا این است که پس از تزریق، فرد دیگر به هیچ بیماری تنفسی مبتلا نخواهد شد.

واکسن آنفلوآنزا برای پیشگیری از آنفلوآنزا طراحی شده است، نه همه ویروس‌های تنفسی. حتی ممکن است فرد

واکسینه‌شده نیز به آنفلوآنزا مبتلا شود؛ زیرا میزان حفاظت واکسن می‌تواند تحت تأثیر سن، وضعیت ایمنی فرد و میزان تطابق سویه‌های واکسن با ویروس‌های در گردش قرار گیرد.

با این حال، واکسیناسیون همچنان یکی از مهم‌ترین ابزارهای کاهش خطر بیماری شدید، بستری و پیامدهای جدی آنفلوآنزا است. WHO نیز بر واکسیناسیون سالانه گروه‌های در معرض خطر تأکید دارد.

نقش داروساز؛ فقط انتخاب نوع واکسن نیست. مشاوره صحیح به سالمند نباید به سؤال «دوزبالا یا معمولی؟» محدود شود. سن، بیماری‌های زمینه‌ای، وضعیت سیستم ایمنی، سابقه واکسیناسیون، سابقه واکنش شدید به واکسن و نوع فرآورده موجود باید در تصمیم‌گیری مورد توجه قرار گیرند. داروساز همچنین می‌تواند درباره انتظارات واقعی از واکسن، زمان مناسب واکسیناسیون، واکنش‌های شایع پس از تزریق و ضرورت مراجعه پزشکی در صورت بروز علائم غیرمعمول، به سالمند و خانواده او آموزش دهد.

پس بالاخره واکسن قوی‌تر لازم است؟

برای افراد ۶۵ سال و بالاتر، اگر واکسن دوزبالا، نوترکیب یا ادجوانت‌دار در دسترس باشد، این گروه‌ها در توصیه فعلی CDC بر واکسن استاندارد بدون ادجوانت ترجیح دارند. اما نبود چنین فرآورده‌ای نباید موجب به تأخیر افتادن واکسیناسیون شود.

پس شاید سؤال دقیق‌تر این نباشد که:

«کدام واکسن قوی‌تر است؟»

بلکه:

«کدام واکسن، برای این سالمند، در این فصل و در زمان مناسب، انتخاب مطلوب و در دسترس است؟»

واکسیناسیون سالانه و به‌موقع، در کنار کنترل بیماری‌های زمینه‌ای و رعایت اصول پیشگیری، بخش مهمی از مراقبت از سالمندان در برابر آنفلوآنزاست. برای سالمندان، واکسن بهتر فقط «قوی‌تر» نیست؛ واکسنی است که مناسب، به‌موقع و قابل دسترس باشد.

دکتر احمد غلامی، متخصص بیوتکنولوژی دارویی و عضو هیات علمی دانشکده داروسازی دانشگاه علوم پزشکی شیراز