در سال‌های اخیر، استفاده از سیگارهای الکترونیکی (ویپ) به‌ویژه در میان نوجوانان و جوانان به یک نگرانی سلامت عمومی تبدیل شده است. اگرچه برخی افراد این محصولات را جایگزینی «کم‌ضررتر» برای سیگارهای سنتی می‌دانند، اما از دیدگاه داروسازی، موضوع صرفاً حذف دود نیست؛ بلکه نوع ماده مؤثره، فرمولاسیون مایع، غلظت نیکوتین و الگوی جذب آن در بدن نیز اهمیت اساسی دارد.

سیگارهای الکترونیکی با استفاده از یک سیستم حرارتی، مایع را به آئروسل قابل استنشاق تبدیل می‌کنند. این مایع معمولاً شامل ترکیبات زیر است:

•              نیکوتین

•              پروپیلن گلیکول (Propylene Glycol)

•              گلیسیرین گیاهی (Vegetable Glycerin)

•              طعم‌دهنده‌ها

•              و در برخی محصولات، ترکیبات شیمیایی دیگر

تفاوت نیکوتین در ویپ با سیگار معمولی چیست؟

در بسیاری از محصولات جدید، از نمک‌های نیکوتین (Nicotine Salts) استفاده می‌شود. این فرمولاسیون باعث می‌شود نیکوتین با تحریک کمتر گلو و امکان مصرف مقادیر بالاتر، سریع‌تر جذب شود.

از منظر فارماکوکینتیک، این ویژگی‌ها اهمیت دارند:

•              افزایش سرعت جذب نیکوتین

•              رسیدن سریع‌تر به مغز

•              افزایش احتمال مصرف مکرر و وابستگی

در نتیجه، برخی مصرف‌کنندگان ویپ ممکن است بدون آگاهی، در مدت کوتاهی دچار وابستگی قابل توجه به نیکوتین شوند.

فقط نیکوتین نیست؛ آئروسل ویپ می‌تواند ترکیبات ناخواسته ایجاد کند

در برخی شرایط استفاده (به‌ویژه دماهای بالا یا دستگاه‌های خاص)، حرارت دادن مایع ویپ می‌تواند منجر به تشکیل ترکیبات شیمیایی ناخواسته شود. از جمله:

•              فرمالدهید (Formaldehyde)

•              استالدهید (Acetaldehyde)

•              آکرولئین (Acrolein)

•              ذرات بسیار ریز قابل استنشاق

این ترکیبات می‌توانند برای بافت ریه و سیستم تنفسی تحریک‌کننده و مضر باشند.

چرا محصولات غیرمعتبر خطر بیشتری دارند؟

یکی از چالش‌های مهم در حوزه ایمنی این محصولات، نبود استانداردسازی دقیق در برخی فرآورده‌هاست. در نمونه‌های غیرمجاز یا غیرمعتبر ممکن است:

•              غلظت واقعی نیکوتین با برچسب محصول متفاوت باشد

•              ناخالصی‌های شیمیایی وجود داشته باشد

•              و حتی فلزات سنگین مانند نیکل، سرب یا کروم در آئروسل شناسایی شوند

از آنجا که این فرآورده‌ها مستقیماً وارد ریه می‌شوند، کیفیت، خلوص و یکنواختی دوز اهمیت ویژه‌ای دارد.

تداخل با داروها و بیماری‌های زمینه‌ای

شواهد موجود نشان می‌دهد که اثر کلاسیک بر آنزیم‌های کبدی(به‌ویژه CYP1A2 ) عمدتاً مربوط به مصرف سیگارهای دودکننده (تنباکوی احتراقی) است، نه نیکوتین به‌تنهایی.

با این حال، نیکوتین موجود در ویپ می‌تواند بر سیستم قلبی–عروقی اثر بگذارد و در برخی افراد موجب افزایش ضربان قلب یا فشار خون شود.

در افراد مبتلا به بیماری‌های زیر، مصرف نیکوتین نیازمند احتیاط بیشتری است:

•              بیماری‌های قلبی–عروقی

•              فشار خون بالا

•              آسم و بیماری‌های مزمن تنفسی

•              برخی اختلالات اضطرابی

یک نکته مهم که کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد

اگرچه میزان نیکوتین در ویپ قابل تنظیم به نظر می‌رسد، اما مصرف مکرر آن در طول روز می‌تواند مجموع دریافت نیکوتین را به میزان قابل توجهی افزایش دهد.

همچنین طعم‌دهنده‌ها و کاهش تحریک حسی نسبت به دود، ممکن است باعث کاهش آگاهی فرد از میزان واقعی مصرف و تقویت الگوی مصرف رفتاری شود.

جمع‌بندی علمی

سیگارهای الکترونیکی و ویپ‌ها تنها «بخار ساده» نیستند، بلکه سیستم‌های انتقال نیکوتین به صورت آئروسل هستند که می‌توانند اثرات قابل توجهی بر سیستم عصبی، قلبی–عروقی و تنفسی داشته باشند.

در ارزیابی این محصولات، تنها نبود دود معیار ایمنی نیست؛ بلکه فرمولاسیون، کیفیت ساخت، ترکیبات شیمیایی و نحوه استفاده نقش تعیین‌کننده دارند.

دکتر لاله محمودی، داروساز و عضو هیأت علمی دانشکده داروسازی، دانشگاه علوم پزشکی شیراز