چای سبز (Camellia sinensis) یکی از گیاهان دارویی پرمصرف در جهان است که جایگاه ویژه‌ای در فارماکوگنوزی دارد. اهمیت این گیاه تنها به‌دلیل مصرف گسترده آن به‌عنوان نوشیدنی نیست، بلکه به علت حضور ترکیبات فعال گیاهی با اثرات دارویی قابل‌توجه است. در میان این ترکیبات، پلی‌فنول‌ها و به‌ویژه ترکیبات تاننی نقش محوری در خواص بیولوژیک چای سبز ایفا می‌کنند.

از دیدگاه فارماکوگنوزی، تانن‌ها گروهی از ترکیبات فنولی هستند که توانایی اتصال به پروتئین‌ها را دارند و همین ویژگی، منشأ بسیاری از اثرات دارویی آن‌هاست. در چای سبز، تانن‌ها عمدتاً از نوع تانن‌های متراکم (Condensed tannins) بوده و بخش قابل‌توجهی از آن‌ها را کاتچین‌ها تشکیل می‌دهند. این ترکیبات شامل اپی‌کاتچین، اپی‌گالوکتشین و به‌ویژه اپی‌گالوکتشین گالات (EGCG) هستند که از نظر ساختاری و عملکردی، مهم‌ترین مواد مؤثره چای سبز محسوب می‌شوند.

وجود تانن‌های کاتچینی در چای سبز، عامل ایجاد طعم گس و قابض آن است. این خاصیت قابض، نتیجه اثر تانن‌ها بر پروتئین‌های سطح مخاط دهان و دستگاه گوارش بوده و از نظر دارویی می‌تواند به ایجاد اثرات محافظتی خفیف بر مخاط کمک کند. علاوه بر این، تانن‌های چای سبز نقش مهمی در فعالیت آنتی‌اکسیدانی این گیاه دارند و با مهار رادیکال‌های آزاد، در کاهش استرس اکسیداتیو سلولی مؤثر هستند.

از منظر علمی، ترکیبات تاننی چای سبز در کنار سایر پلی‌فنول‌ها، در تعدیل پاسخ‌های التهابی، حمایت از سلامت قلب و عروق و تنظیم برخی مسیرهای متابولیک نقش دارند. با این حال، همین ترکیبات می‌توانند در شرایط خاص، اثرات ناخواسته نیز ایجاد کنند. برای مثال، تانن‌ها قادرند با برخی مواد معدنی به‌ویژه آهن غیرهِم پیوند برقرار کرده و جذب آن را در دستگاه گوارش کاهش دهند. به همین دلیل، مصرف مداوم چای سبز هم‌زمان با وعده‌های غذایی، به‌ویژه در افراد مستعد کم‌خونی فقر آهن، نیازمند توجه و آگاهی است.

نکته مهم از دید فارماکوگنوزی آن است که «طبیعی بودن» یک فرآورده به‌معنای بی‌خطر بودن مطلق آن نیست. مقدار مصرف، شکل فرآورده (دمنوش یا عصاره‌های غلیظ) و وضعیت فیزیولوژیک فرد، همگی در ایمنی و اثربخشی ترکیبات تاننی چای سبز نقش تعیین‌کننده دارند. شناخت دقیق مواد مؤثره و اثرات آن‌ها، شرط مصرف آگاهانه و ایمن این گیاه دارویی است.

در نهایت، چای سبز نمونه‌ای بارز از گیاهان دارویی است که خواص آن ریشه در ترکیبات شیمیایی فعال، به‌ویژه تانن‌های کاتچینی دارد؛ ترکیباتی که می‌توانند در صورت مصرف صحیح، اثرات محافظتی داشته باشند و در صورت مصرف ناآگاهانه، منجر به تداخلات تغذیه‌ای یا دارویی شوند.

 دکتر اردلان پاسداران، عضو هیات علمی گروه فارماکوگنوزی دانشکده داروسازی، دانشگاه علوم پزشکی شیراز