در عمل بالینی روزمره، بارها مشاهده می‌شود که دو بیمار با تشخیص یکسان و دوز دارویی مشابه، پاسخ‌های کاملاً متفاوتی به درمان نشان می‌دهند؛ یکی اثر درمانی مطلوب می‌گیرد، دیگری دچار عارضه می‌شود و سومی اصلاً پاسخ نمی‌دهد. این تفاوت‌ها که سال‌ها به عواملی مانند سن، وزن یا رژیم غذایی نسبت داده می‌شد، امروزه تا حد زیادی با علم فارماکوژنتیکس قابل توضیح است؛ دانشی که به بررسی تأثیر تفاوت‌های ژنتیکی افراد بر جذب، متابولیسم، اثربخشی و عوارض داروها می‌پردازد.

مبنای علمی این پدیده به تنوع ژن‌هایی بازمی‌گردد که کدکننده آنزیم‌های متابولیسم‌کننده دارو، ناقل‌های سلولی و گیرنده‌های دارویی هستند. برای نمونه، آنزیم‌های خانواده سیتوکروم P450، به‌ویژه CYP2D6 و CYP2C19، مسئول متابولیسم بخش بزرگی از داروهای رایج از جمله برخی داروهای ضدافسردگی، ضددردهای اپیوئیدی و داروهای قلبی ـ عروقی هستند. تفاوت در نوع آلل این ژن‌ها می‌تواند افراد را به گروه‌های «متابولیزه‌کننده ضعیف»، «متوسط»، «سریع» یا «فوق‌سریع» تقسیم کند؛ به این معنا که دوز استاندارد یک دارو ممکن است برای یک فرد کافی، برای فردی دیگر ناکافی و برای شخصی دیگر حتی سمی باشد.

یکی از شناخته‌شده‌ترین مثال‌های بالینی این حوزه، داروی کدئین است. کدئین برای ایجاد اثر مسکنی باید توسط آنزیم CYP2D6 به مورفین تبدیل شود. در افرادی که از نظر ژنتیکی متابولیزه‌کننده فوق‌سریع هستند، این تبدیل با سرعت بیشتری رخ می‌دهد و خطر بروز مسمومیت اپیوئیدی حتی با دوزهای معمول افزایش می‌یابد، در حالی که در متابولیزه‌کنندگان ضعیف، دارو عملاً اثر درمانی مطلوبی ایجاد نمی‌کند. نمونه دیگر، وارفارین است که دوز مؤثر و ایمن آن بر اساس تفاوت‌های ژنی CYP2C9 و VKORC1 می‌تواند در افراد مختلف چندین برابر متفاوت باشد.

از منظر داروسازی ، اهمیت این حوزه در آن است که آینده تجویز دارو را از رویکرد «یک دوز برای همه» به سمت «درمان فردی‌شده» سوق می‌دهد. داروساز با شناخت الگوهای متابولیک ژنتیکی، می‌تواند در تفسیر پاسخ‌های غیرمنتظره به درمان، پیش‌بینی خطر عوارض جدی و مشاوره در انتخاب دوز مناسب نقش مهمی ایفا کند؛ نقشی که با گسترش دسترسی به آزمایش‌های ژنتیکی، روزبه‌روز کاربردی‌تر می‌شود.

در نهایت، فارماکوژنتیکس یادآور این حقیقت است که پاسخ به دارو، پدیده‌ای ساده و یکنواخت نیست، بلکه حاصل تعامل پیچیده میان ترکیب دارویی و زمینه ژنتیکی هر فرد است؛ و آگاهی از این تفاوت‌ها، گامی مهم در مسیر درمانی ایمن‌تر و مؤثرتر برای هر بیمار به‌شمار می‌رود.

دکتر نگار فیروزآبادی، متخصص فارماکولوژی و عضو هیأت علمی دانشکده داروسازی دانشگاه علوم پزشکی شیراز