در شرایط بحران‌های شدید مانند جنگ، فشارهای روانی، ناامنی و عدم قطعیت می‌توانند به‌طور مستقیم کیفیت روابط بین‌فردی، به‌ویژه زندگی مشترک را تحت تأثیر قرار دهند. در چنین موقعیت‌هایی، «تاب‌آوری روان‌شناختی» به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های کلیدی سلامت روان، نقش تعیین‌کننده‌ای در حفظ ثبات هیجانی، کارکرد سازگارانه و پایداری رابطه ایفا می‌کند.

تاب‌آوری به‌طور علمی به توانایی فرد یا زوج در سازگاری فعال با شرایط تنش‌زا، بازیابی تعادل روانی و حتی رشد پس از تجربه بحران اطلاق می‌شود. این ظرفیت، اکتسابی بوده و از طریق مداخلات شناختی-رفتاری و تمرین‌های هدفمند قابل تقویت است.

راهکارهای مبتنی بر شواهد:

1. تنظیم توجه و تمرکز بر زمان حال (Mindfulness) تمرین‌های مبتنی بر ذهن‌آگاهی با کاهش نشخوار فکری و اضطراب آینده‌محور، به بهبود تنظیم هیجانات کمک می‌کنند. حضور آگاهانه در تعامل با همسر، بدون قضاوت و پیش‌فرض، موجب افزایش کیفیت ارتباط و کاهش تنش‌های بین‌فردی می‌شود.

2. بازسازی شناختی و استفاده از گفتار درونی مثبت بر اساس اصول درمان شناختی-رفتاری (CBT)، نحوه تفسیر رویدادها تأثیر مستقیمی بر هیجانات و رفتار دارد. بازتعریف موقعیت‌های دشوار و استفاده از جملات امیدبخش (مانند «این شرایط موقتی است» یا «می‌توانیم از پس آن برآییم») باعث کاهش ادراک تهدید و افزایش احساس کنترل می‌شود.

3. تقویت قدردانی و تمرکز بر تعاملات مثبت مطالعات روان‌شناسی مثبت‌نگر نشان داده‌اند که تمرین قدردانی، حتی در شرایط سخت، باعث افزایش رضایت زناشویی و کاهش فرسودگی هیجانی می‌شود. توجه آگاهانه به رفتارهای حمایتی همسر، پیوند عاطفی را تقویت می‌کند.

4. مدیریت دریافت اطلاعات و جهت‌دهی به ورودی‌های ذهنی در شرایط جنگی، مواجهه بیش از حد با اخبار منفی می‌تواند به اضطراب مزمن و احساس درماندگی منجر شود. توصیه می‌شود افراد به‌صورت هدفمند، منابع اطلاعاتی خود را مدیریت کرده و در کنار آگاهی از واقعیت، به محتوای امیدبخش و سازنده نیز توجه داشته باشند.

5. پردازش سازگارانه تجربیات تلخ (Meaning-Making) بازنگری در تجربیات دشوار و استخراج معنا یا درس‌های قابل‌استفاده، یکی از مؤلفه‌های رشد پس از سانحه (Post-Traumatic Growth) است. این فرایند به افراد کمک می‌کند تا از حالت قربانی‌بودن خارج شده و به نقش فعال‌تری در مواجهه با بحران دست یابند.

 جمع‌بندی علمی

ذهن انسان دارای «انعطاف‌پذیری عصبی» (Neuroplasticity) است؛ به این معنا که با تمرین و تکرار، می‌توان الگوهای فکری و هیجانی را در جهت سازگاری بیشتر بازسازی کرد. در نتیجه، تمرکز آگاهانه بر جنبه‌های مثبت، نه به‌معنای نادیده‌گرفتن واقعیت، بلکه به‌عنوان یک راهبرد تنظیم هیجانی، می‌تواند به افزایش امید، کاهش اضطراب و حفظ کیفیت روابط کمک کند.

دکتر الهام رحیمی، متخصص روانشناسی و مشاور دانشکده داروسازی شیراز