شیر مادر تنها منبع تغذیه نوزاد نیست، بلکه مجموعه‌ای پیچیده از مواد مغذی و ترکیبات زیست‌فعال است که به‌صورت هماهنگ در رشد و سلامت کودک نقش دارند. این مایع ارزشمند حاوی پروتئین‌ها، چربی‌ها، کربوهیدرات‌ها، ویتامین‌ها، مواد معدنی، آنزیم‌ها، هورمون‌ها و آنتی‌بادی‌هایی است که ترکیب آن‌ها متناسب با نیازهای نوزاد در طول دوران شیردهی تغییر می‌کند.

از دیدگاه علوم دارویی، شیر مادر نمونه‌ای کم‌نظیر از یک سامانه طبیعی انتقال و فراهمی زیستی مواد مؤثر به شمار می‌رود. در داروسازی، علاوه بر شناسایی ترکیبات مؤثر، چگونگی جذب، پایداری و انتقال آن‌ها در بدن نیز اهمیت ویژه‌ای دارد. شیر مادر به‌طور طبیعی این وظایف را بر عهده دارد و علاوه بر تأمین مواد مغذی، به تکامل سیستم ایمنی و رشد دستگاه گوارش نوزاد کمک می‌کند.

یکی از موضوعات مورد توجه پژوهشگران، وجود ترکیبات زیست‌فعال و الیگوساکاریدهای موجود در شیر مادر است. این ترکیبات با کمک به شکل‌گیری میکروبیوم طبیعی روده، نقش مهمی در محافظت از نوزاد در برابر برخی عفونت‌های گوارشی و تنفسی ایفا می‌کنند. بررسی سازوکار اثر این مواد، امروزه یکی از محورهای مهم پژوهش در حوزه‌های داروسازی، تغذیه و زیست‌فناوری محسوب می‌شود.

با وجود پیشرفت‌های چشمگیر در فناوری‌های دارویی و تولید انواع فرآورده‌های تغذیه‌ای، هنوز هیچ محصولی نتوانسته است تمامی ویژگی‌های زیستی و عملکردی شیر مادر را به‌طور کامل بازآفرینی کند. به همین دلیل، پژوهشگران همچنان در تلاش‌اند تا با شناخت بهتر ساختار و عملکرد این ترکیب طبیعی، از آن در طراحی نسل جدیدی از فرآورده‌های تغذیه‌ای و سامانه‌های دارورسانی الهام بگیرند.

سازمان جهانی بهداشت، تغذیه انحصاری با شیر مادر را در شش ماه نخست زندگی توصیه می‌کند. شیر مادر، علاوه بر نقش بی‌بدیل در سلامت نوزاد، همچنان یکی از شگفت‌انگیزترین موضوعات مورد مطالعه در علوم پزشکی و داروسازی به شمار می‌رود.

دکتر مجتبی شفیعی خانی، عضو هیئت علمی گروه گروه داروسازی بالینی دانشگاه علوم پزشکی شیراز