در سال‌های اخیر، مکمل‌های زیبایی به شکل گامی (Gummy) یا پاستیل‌های جویدنی جایگاه ویژه‌ای در بازار فرآورده‌های سلامت پیدا کرده‌اند. این محصولات که معمولاً با طعم‌های میوه‌ای و ظاهری جذاب عرضه می‌شوند، با هدف کمک به سلامت پوست، مو و ناخن مورد استقبال بسیاری از مصرف‌کنندگان قرار گرفته‌اند؛ به‌ویژه افرادی که مصرف قرص و کپسول برایشان دشوار یا ناخوشایند است. اما آیا این فرآورده‌ها از نظر علمی و داروسازی می‌توانند به اندازه اشکال دارویی رایج مؤثر باشند؟

از نگاه علوم داروسازی، اثربخشی یک مکمل بیش از آنکه به شکل ظاهری آن وابسته باشد، به نوع و مقدار ترکیبات فعال، کیفیت مواد اولیه، استانداردهای تولید، پایداری فرمولاسیون و میزان فراهمی زیستی (Bioavailability) آن بستگی دارد. به همین دلیل نمی‌توان صرفاً بر اساس گامی، قرص یا کپسول بودن یک فرآورده درباره اثربخشی آن قضاوت کرد.

بسیاری از مکمل‌های گامی حاوی ترکیباتی مانند بیوتین، زینک، ویتامین‌های گروه B، ویتامین C، ویتامین D و برخی مواد معدنی هستند که در فرآیندهای فیزیولوژیک مرتبط با سلامت پوست، مو و ناخن نقش دارند. در صورتی که این ترکیبات با دوز مناسب و کیفیت مطلوب در فرآورده وجود داشته باشند، می‌توانند در تأمین نیازهای تغذیه‌ای بدن نقش مؤثری ایفا کنند.

با این حال، فرمولاسیون گامی‌ها با چالش‌هایی همراه است که در سایر اشکال دارویی کمتر دیده می‌شود. تولید این فرآورده‌ها نیازمند حفظ همزمان طعم مطلوب، بافت مناسب، ظاهر جذاب و پایداری محصول است. به همین دلیل گاهی امکان استفاده از مقادیر بالای برخی ویتامین‌ها، مواد معدنی یا ترکیبات حساس در آن‌ها محدود می‌شود. در اصطلاح داروسازی، ظرفیت «بارگذاری ماده مؤثره» در برخی گامی‌ها ممکن است کمتر از قرص‌ها یا کپسول‌ها باشد و این موضوع می‌تواند بر مقدار ماده مؤثره قابل دریافت توسط مصرف‌کننده تأثیر بگذارد.

موضوع مهم دیگر، پایداری مواد مؤثره است. برخی ویتامین‌ها و ترکیبات فعال در برابر رطوبت، نور و دما حساس هستند. اگرچه تولیدکنندگان معتبر با استفاده از فناوری‌های نوین تلاش می‌کنند پایداری این مواد را حفظ کنند، اما شرایط نگهداری و کیفیت فرمولاسیون همچنان نقش مهمی در حفظ اثربخشی محصول دارند.

از سوی دیگر، بسیاری از گامی‌ها برای ایجاد طعم و بافت مطلوب حاوی قند یا سایر شیرین‌کننده‌ها هستند. هرچند در سال‌های اخیر محصولات بدون قند یا کم‌قند نیز وارد بازار شده‌اند، اما مصرف‌کنندگان باید برچسب ترکیبات محصول را با دقت مطالعه کنند. این موضوع به‌ویژه برای افرادی که مبتلا به دیابت هستند، رژیم کاهش وزن دارند یا به سلامت دهان و دندان خود اهمیت می‌دهند، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

یکی دیگر از نکات قابل توجه، تأثیر شکل دارویی بر «پایبندی به مصرف» است. مطالعات نشان داده‌اند فرآورده‌هایی که مصرف آسان‌تر و طعم مطلوب‌تری دارند، ممکن است باعث شوند افراد برنامه مصرف خود را منظم‌تر دنبال کنند. از این منظر، گامی‌ها می‌توانند در برخی افراد نسبت به قرص‌ها و کپسول‌ها مزیت داشته باشند؛ زیرا مصرف‌کننده تمایل بیشتری به استفاده مداوم از آن‌ها نشان می‌دهد.

با وجود این مزایا، نباید فراموش کرد که ظاهر جذاب و طعم شیرین این محصولات گاهی موجب می‌شود با یک خوراکی معمولی اشتباه گرفته شوند. در حالی که گامی‌ها نیز مکمل محسوب می‌شوند و مصرف بیش از مقدار توصیه‌شده آن‌ها می‌تواند منجر به دریافت بیش از حد برخی ویتامین‌ها یا مواد معدنی شود. این موضوع به‌ویژه در کودکان اهمیت دارد و نگهداری این فرآورده‌ها باید با دقت انجام شود.

همچنین باید توجه داشت که مکمل‌های زیبایی، چه به شکل گامی و چه به شکل قرص و کپسول، درمان‌کننده همه مشکلات پوست و مو نیستند. سلامت پوست و مو تحت تأثیر عوامل متعددی از جمله ژنتیک، وضعیت هورمونی، تغذیه، بیماری‌های زمینه‌ای، مصرف برخی داروها و سبک زندگی قرار دارد. بنابراین مصرف مکمل‌ها نمی‌تواند جایگزین تشخیص و درمان علت اصلی ریزش مو، شکنندگی ناخن یا مشکلات پوستی شود.

در نهایت، از دیدگاه داروسازی، انتخاب یک مکمل مناسب باید بر اساس نیاز واقعی فرد، ترکیبات فعال موجود در فرآورده، دوز مصرفی، اعتبار شرکت تولیدکننده و توصیه متخصصان سلامت انجام شود. شکل دارویی می‌تواند بر سهولت مصرف و پذیرش محصول اثر بگذارد، اما معیار اصلی انتخاب نباید صرفاً طعم، ظاهر یا تبلیغات باشد.

مکمل‌های گامی را نمی‌توان ذاتاً ضعیف‌تر یا قوی‌تر از قرص‌ها و کپسول‌ها دانست. آنچه اهمیت دارد کیفیت فرمولاسیون، مقدار ترکیبات فعال، فراهمی زیستی مناسب و مصرف صحیح فرآورده است. مشورت با داروساز پیش از انتخاب مکمل‌های زیبایی می‌تواند به انتخاب آگاهانه‌تر و جلوگیری از مصرف غیرضروری یا نامناسب کمک کند.

دکتر نگار فیروزآبادی، متخصص فارماکولوژی و عضو هیات علمی دانشکده داروسازی دانشگاه علوم پزشکی شیراز