در سال‌های اخیر استفاده از مکمل‌های بدنسازی به‌ویژه در میان جوانان افزایش چشمگیری داشته است. از پودرهای پروتئینی گرفته تا کراتین و انواع مکمل‌های به‌اصطلاح «چربی‌سوز» یا «حجم‌دهنده»، بسیاری از افراد این محصولات را راهی سریع برای بهبود عملکرد ورزشی و ظاهر بدن می‌دانند. 

اما پرسش مهم این است: آیا همه این مکمل‌ها ایمن هستند؟

از دیدگاه داروسازی، مکمل‌ها اگرچه به‌عنوان «کمک‌کننده» تعریف می‌شوند، اما مصرف نادرست آن‌ها می‌تواند با عوارض و خطراتی همراه باشد؛ به‌ویژه زمانی که بدون آگاهی یا نظارت متخصص مصرف شوند.

پروتئین‌ها؛ مفید اما نه برای همه به یک اندازه مصرف مکمل های پروتئینی مانند وی (Whey) برای افرادی که فعالیت ورزشی منظم دارند می‌توانند به تأمین نیاز پروتئینی کمک کنند و جایگزین پروتئین از دست رفته در طی انجام فعالیت ورزشی سنگین باشند. اما مصرف بیش از حد آن‌ها، به‌ویژه در افرادی که فعالیت کافی ندارند یا دچار مشکلات کلیوی هستند، می‌تواند فشار مضاعفی بر کلیه‌ها وارد کند. نکته مهم این است که بسیاری از افراد با تغذیه معمولی نیز می‌توانند نیاز پروتئینی خود را تأمین کنند و لزوماً به مکمل نیاز ندارند.

کراتین؛ مکملی با شواهد علمی، اما با شرایط خاص کراتین یک منبع طبیعی انرژی است که شباهت ساختاری زیادی به اسیدهای آمینه (زیرواحدهای سازنده پروتئین ها) دارد. کراتین یکی از معدود مکمل‌هایی است که اثربخشی آن در افزایش توان عضلانی در تمرینات کوتاه‌مدت و شدید به‌خوبی مطالعه شده است. با این حال، مصرف آن باید با دوز مناسب و آب کافی همراه باشد.

در برخی افراد، مصرف بی‌رویه کراتین می‌تواند باعث احتباس آب، مشکلات گوارشی یا در موارد خاص اختلال در عملکرد کلیه شود—به‌ویژه اگر فرد بیماری زمینه‌ای داشته باشد یا همزمان داروهای خاص مصرف کند.

 مکمل‌های چربی‌سوز و انرژی‌زا؛ بیشترین خطر پنهان برخلاف پروتئین و کراتین، بسیاری از مکمل‌های چربی‌سوز یا انرژی‌زا حاوی ترکیبات محرک مانند کافئین بالا یا مواد ناشناخته و غیرمجاز هستند که می‌توانند باعث تپش قلب، اضطراب، افزایش فشار خون و حتی عوارض جدی قلبی شوند .

در برخی موارد، ترکیبات اعلام‌نشده یا دوزهای بالاتر از حد مجاز در این محصولات گزارش شده است که مصرف آن‌ها را با خطرات بیشتری همراه می‌کند.

تداخل با داروها؛ نکته‌ای که کمتر به آن توجه می‌شود مکمل‌های بدنسازی می‌توانند با برخی داروها تداخل داشته باشند یا برای بعضی بیماران نامناسب باشند. برای مثال: مصرف همزمان کراتین با داروهای مؤثر بر کلیه مکمل‌های حاوی کافئین در کنار داروهای قلبی یا ضداضطراب مصرف پروتئین بالا در بیماران کلیوی این تداخلات می‌تواند اثربخشی داروها را تغییر داده یا عوارض آنها را تشدید کند.

یک باور اشتباه

بسیاری از افراد تصور می‌کنند چون این محصولات «مکمل» هستند، پس کاملاً بی‌خطرند. در حالی که از دیدگاه داروسازی، هر ماده‌ای که وارد بدن می‌شود—حتی اگر طبیعی باشد—می‌تواند اثرات دارویی و عوارض خاص خود را داشته باشد.

جمع‌بندی علمی

 مکمل‌های بدنسازی می‌توانند در شرایط خاص و با مصرف صحیح مفید باشند، اما جایگزین تغذیه مناسب و برنامه ورزشی اصولی نیستند. انتخاب نوع مکمل، دوز مصرفی و بررسی شرایط فردی (مانند بیماری‌ها یا داروهای مصرفی) نقش مهمی در ایمنی آن‌ها دارد. مشورت با داروساز یا متخصص، پیش از شروع مصرف، می‌تواند از بروز بسیاری از عوارض جلوگیری کند. همچنین توصیه می شود مکمل های ورزشی حتما از مراکز فروش مجاز مثل داروخانه ها که اصالت کالای آنها قابل ردیابی و پیگیری می باشد، تهیه شوند.

دکتر فاطمه احمدی، داروساز و عضو هیأت علمی دانشکده داروسازی، دانشگاه علوم پزشکی شیراز