خانواده نخستین محیطی است که کودک در آن زندگی اجتماعی را تجربه می‌کند. در این میان، رابطه میان خواهر و برادرها یکی از مهم‌ترین بسترهای شکل‌گیری مهارت‌های اجتماعی به شمار می‌آید. کودکان در تعامل‌های روزمره با یکدیگر، بدون آنکه آموزش رسمی ببینند، مهارت‌هایی مانند گفتگو، همکاری، همدلی و رعایت حقوق دیگران را تمرین می‌کنند.

در خانواده‌هایی که بیش از یک فرزند دارند، کودکان از همان سال‌های اولیه زندگی با مفاهیمی مانند نوبت گرفتن، مشارکت در بازی‌ها و توجه به احساسات دیگران آشنا می‌شوند. این تجربه‌ها به تدریج باعث می‌شود کودک بتواند احساسات خود را بهتر بیان کند و دیدگاه دیگران را نیز درک کند؛ مهارتی که در روابط اجتماعی آینده بسیار ارزشمند است.

وجود خواهر و برادر همچنین فرصت مناسبی برای یادگیری حل تعارض فراهم می‌کند. اختلاف‌های کوچک میان کودکان در بازی‌ها یا استفاده از وسایل مشترک، به آن‌ها کمک می‌کند شیوه‌های گفتگو، سازش و کنترل هیجانات را بیاموزند. این تجربه‌های طبیعی در واقع تمرینی برای حضور در محیط‌های بزرگ‌تر مانند مدرسه و جامعه است.

از سوی دیگر، تک‌فرزندی در برخی موارد می‌تواند با چالش‌هایی همراه باشد. کودک تک‌فرزند ممکن است فرصت کمتری برای تمرین تعامل روزانه با همسالان در محیط خانواده داشته باشد و بیشتر زمان خود را در کنار بزرگسالان بگذراند. در چنین شرایطی گاهی مهارت‌هایی مانند مشارکت، سازگاری و تحمل نظر دیگران دیرتر شکل می‌گیرد. تک‌فرزندها معمولاً تمام امید و انتظار خانواده را بر دوش خود احساس می‌کنند و به همین دلیل فشار والدین بر آنها بیشتر می شود. در برخی موارد، کودک برای تصمیم‌گیری و حمایت عاطفی بیش از حد به والدین وابسته می‌شود. تک‌فرزندها در جدایی از خانواده یا مواجهه با تنهایی، سختی بیشتری تجربه می‌کنند.

همچنین در بسیاری از خانواده‌های امروزی که پدر و مادر شاغل هستند، وجود خواهر یا برادر می‌تواند به کاهش احساس تنهایی کودک کمک کند. کودکان در کنار یکدیگر همبازی و همراه دارند و می‌توانند بخشی از نیازهای عاطفی و اجتماعی خود را در محیط خانواده تأمین کنند. حتی در برخی مواقع، حضور خواهر و برادر باعث می‌شود مراقبت از یکدیگر برای مدت کوتاه آسان‌تر و طبیعی‌تر باشد و وابستگی کامل کودک به مهدکودک یا مراقبت بیرونی کمتر شود.

در مجموع، ارتباط میان خواهر و برادرها می‌تواند به عنوان یک «مدرسه طبیعی مهارت‌های اجتماعی» عمل کند؛ محیطی که در آن کودکان همدلی، همکاری، مسئولیت‌پذیری و احترام به دیگران را در زندگی واقعی تجربه می‌کنند و این تجربه‌ها زمینه‌ساز روابط اجتماعی سالم در آینده خواهد بود.

نویسنده: دکتر الهام رحیمی، متخصص روانشناسی و مشاور دانشکده داروسازی شیراز