گرمای شدید عراق در ایام اربعین، که دمای هوا در آن گاهی اوقات تا بالای ۴۵ درجه سانتی‌گراد نیز می‌رسد، یکی از جدی‌ترین تهدیدها برای پایداری داروهای همراه زائران عزیز است. بسیاری از داروها در برابر دما حساسیت بالایی دارند و تغییر در ساختار شیمیایی آن‌ها نه‌تنها اثربخشی را کاهش می‌دهد، بلکه در مواردی می‌تواند خطرناک باشد. آگاهی از این حساسیت‌ها و رعایت اصول صحیح نگهداری، بخش جدایی‌ناپذیر مدیریت سلامت در این سفر است.

حساس‌ترین گروه داروها، آن‌هایی هستند که نیاز به زنجیره سرد دارند. انسولین در این میان جایگاه ویژه‌ای دارد؛ ویال یا قلم باز نشده باید در دمای ۲ تا ۸ درجه سانتی‌گراد نگهداری شود، اما پس از باز شدن، در شرایط معمول تا ۲۸ روز در دمای زیر ۳۰ درجه قابل استفاده است. این قانون در گرمای ۴۵ درجه عراق نقض می‌شود و انسولین باز شده در چنین دمایی به‌سرعت تجزیه می‌شود. قطره‌های چشمی و گوشی پس از باز شدن، و شیاف‌ها نیز در همین دسته قرار می‌گیرند و ذوب یا تغییر ظاهری آن‌ها نشانه فساد است.

گروه دوم، داروهایی هستند که باید در دمای زیر ۳۰ درجه نگهداری شوند. وارفارین، داروهای قلبی رایج مانند دیگوکسین و بتابلاکرها، لووتیروکسین و داروهای ضدصرع در این دسته‌اند. در میان این گروه، نیتروگلیسیرین زیرزبانی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ این دارو که برای بیماران قلبی در مواقع اورژانسی حیاتی است، در برابر گرما بسیار ناپایدار است و قرار گرفتن آن در معرض دمای بالا می‌تواند اثربخشی آن را در لحظه‌ای که بیشترین نیاز وجود دارد، از بین ببرد.

در مقابل، برخی داروها پایداری نسبی بیشتری دارند. مسکن‌های جامد مانند ایبوپروفن و استامینوفن، و قرص های ضدحساسیت مانند آنتی‌هیستامین‌ها در دمای محیط معمولاً پایدار می‌مانند، هرچند نگهداری آن‌ها دور از نور مستقیم آفتاب همچنان ضروری است.

برای حفظ دمای مناسب در طول مسیر، استفاده از کول‌بگ یا کیف عایق‌دار توصیه می‌شود. نکته مهم این است که داروها نباید به‌طور مستقیم با یخ تماس داشته باشند، زیرا دمای زیر صفر نیز می‌تواند به برخی فرآورده‌ها آسیب برساند؛ قرار دادن یک لایه پارچه یا حوله میان دارو و کیسه یخ این مشکل را برطرف می‌کند. زائران باید روزانه ظاهر داروهای خود را بررسی کنند؛ تغییر رنگ، کدر شدن محلول، چسبیدن قرص‌ها به یکدیگر یا تغییر بافت کپسول‌های ژلاتینی، نشانه‌های هشداردهنده‌ای هستند که نباید نادیده گرفته شوند.

قانون طلایی در این سفر ساده است: «هر دارویی که در خانه در یخچال نگه می‌دارید، در مسیر نیز به سرما نیاز دارد.» رعایت تداوم مصرف داروهای مزمن در این سفر به همان اندازه اهمیت دارد که نگهداری صحیح آن‌ها؛ قطع ناگهانی داروهایی مانند ضدصرع، داروهای قلبی یا لووتیروکسین می‌تواند عواقب جدی داشته باشد. بنابراین رعایت اصول نگهداری دارو و مصرف به موقع این داروها در طول سفر، امری ضروری است.

دکتر محمد جواد راعی، عضو هیأت علمی گروه بیوتکنولوژی دانشکده داروسازی دانشگاه علوم پزشکی شیراز