زینک یا روی یکی از پرمصرف‌ترین مکمل‌هایی است که بسیاری از افراد برای تقویت سیستم ایمنی، کاهش ریزش مو، بهبود سلامت پوست یا افزایش انرژی به سراغ آن می‌روند. محبوبیت این مکمل به اندازه‌ای است که گاهی مصرف آن به یک عادت روزانه تبدیل می‌شود؛ در حالی که مصرف مکمل زینک برای همه افراد ضروری نیست و استفاده بی‌رویه از آن نیز می‌تواند با عوارضی همراه باشد.

روی یک ماده معدنی ضروری برای بدن است که در عملکرد طبیعی سیستم ایمنی، ترمیم زخم‌ها، رشد و تکامل، سلامت پوست و مو و بسیاری از واکنش‌های آنزیمی نقش دارد. بدن انسان قادر به تولید یا ذخیره طولانی‌مدت این عنصر نیست و به همین دلیل باید از طریق رژیم غذایی یا در صورت نیاز از طریق مکمل‌ها تأمین شود. میزان نیاز روزانه زینک بر اساس سن و جنس متفاوت می باشد اما تخمین زده می شود در خانم های بالغ این میزان هشت میلی گرم روزانه و در آقایان ۱۱ میلی گرم روزانه می باشد . کمبود زینک می‌تواند با علائمی مانند کاهش اشتها، اختلال در حس چشایی و بویایی، تأخیر در ترمیم زخم‌ها، ضعف سیستم ایمنی، ریزش مو و برخی مشکلات پوستی همراه باشد. با این حال، وجود این علائم به تنهایی به معنای کمبود زینک نیست و تشخیص علت اصلی آن‌ها نیازمند بررسی دقیق‌تر است.

برخی افراد بیش از دیگران در معرض کمبود زینک قرار دارند. افرادی که رژیم‌های غذایی محدود دارند، گیاهخواران، مبتلایان به برخی بیماری‌های گوارشی که جذب مواد مغذی را مختل می‌کنند، سالمندان و افرادی که دچار سوءتغذیه هستند، و هم چنین خانم های باردار و شیرده ممکن است بیش از سایرین به دریافت مکمل زینک نیاز داشته باشند.

یکی از دلایل رایج مصرف زینک، ریزش مو است. بسیاری از افراد با مشاهده افزایش ریزش مو، بدون بررسی علت اصلی به سراغ مکمل‌های حاوی زینک می‌روند. در حالی که ریزش مو می‌تواند دلایل متعددی از جمله عوامل ژنتیکی، اختلالات هورمونی، کمبود آهن، استرس، برخی بیماری‌ها یا مصرف داروها داشته باشد. در چنین شرایطی مصرف زینک تنها در صورتی مفید خواهد بود که کمبود این ماده معدنی وجود داشته باشد.

زینک همچنین در تبلیغات مربوط به تقویت سیستم ایمنی جایگاه ویژه‌ای پیدا کرده است. اگرچه کمبود روی می‌تواند عملکرد سیستم ایمنی را مختل کند، اما این موضوع به معنای آن نیست که مصرف مقادیر بیشتر زینک در افراد سالم باعث تقویت بیشتر سیستم ایمنی خواهد شد. بدن به تعادل نیاز دارد و دریافت بیش از حد هر ماده مغذی لزوماً مزایای بیشتری ایجاد نمی‌کند.

یکی از نکات کمتر شناخته‌شده درباره زینک، احتمال بروز عوارض ناشی از مصرف طولانی‌مدت و دوزهای بالا است. مصرف بیش از اندازه این مکمل می‌تواند موجب تهوع، ناراحتی‌های گوارشی، درد شکم و در برخی موارد اختلال در جذب سایر مواد معدنی مهم مانند مس شود. کمبود مس ناشی از مصرف بی‌رویه زینک می‌تواند خود مشکلاتی مانند کم‌خونی و اختلالات عصبی ایجاد کند.

همچنین زینک می‌تواند با برخی داروها و مکمل‌ها تداخل داشته باشد. به عنوان مثال مصرف همزمان آن با مکمل آهن، کلسیم یا برخی آنتی‌بیوتیک‌ها ممکن است بر جذب این ترکیبات تأثیر بگذارد. به همین دلیل رعایت زمان مناسب مصرف و دریافت مشاوره از داروساز اهمیت دارد.

بسیاری از افراد می‌توانند نیاز روزانه خود به روی را از طریق رژیم غذایی متعادل تأمین کنند. گوشت، مرغ، ماهی، تخم‌مرغ، لبنیات، حبوبات، مغزها و برخی غلات از منابع غذایی مهم این ماده معدنی هستند.

از نگاه داروسازی، مصرف مکمل زینک زمانی ارزشمند است که بر اساس نیاز واقعی فرد انجام شود. استفاده خودسرانه و طولانی‌مدت از این مکمل نه تنها لزوماً فایده بیشتری ندارد، بلکه ممکن است زمینه‌ساز مشکلات جدیدی شود.

در نهایت، زینک یک ماده معدنی ضروری برای سلامت بدن است، اما مانند هر مکمل دیگری باید آگاهانه و هدفمند مصرف شود. پیش از شروع مصرف طولانی‌مدت مکمل‌های زینک، بهتر است علت نیاز به آن مشخص شده و در صورت لزوم با پزشک یا داروساز مشورت شود تا بهترین تصمیم برای حفظ سلامت اتخشود.

دکتر مجتبی شفیعی خانی، متخصص داروسازی بالینی و عضو هیات علمی دانشکده داروسازی دانشگاه علوم پزشکی شیراز