بسیاری از افراد تصور می‌کنند ضعف، گرفتگی عضلات، سردرد یا تپش قلب فقط ناشی از خستگی یا کم‌آبی ساده است؛ در حالی که در بسیاری از موارد، علت اصلی به‌هم‌خوردن تعادل الکترولیت‌های بدن است.

الکترولیت‌ها املاح معدنی محلول در مایعات بدن هستند که بار الکتریکی دارند و برای عملکرد طبیعی سلول‌ها ضروری‌اند. مهم‌ترین آن‌ها شامل سدیم، پتاسیم، کلر، کلسیم و منیزیم است. این مواد نقش اساسی در تنظیم فشار خون، عملکرد قلب، انقباض عضلات، انتقال پیام‌های عصبی و تعادل آب بدن دارند.

نقش پتاسیم؛ تنظیم‌کننده ضربان قلب

پتاسیم یکی از مهم‌ترین الکترولیت‌های داخل سلولی است. این عنصر در تنظیم ضربان قلب، انقباض عضلات و تعادل فشار خون نقش کلیدی دارد. کاهش پتاسیم (هیپوکالمی) می‌تواند باعث ضعف عضلانی، گرفتگی، یبوست، خستگی شدید و حتی نامنظمی ضربان قلب شود. در مقابل، افزایش بیش از حد پتاسیم (هایپرکالمی) که در بیماران کلیوی یا افرادی که برخی داروهای قلبی مصرف می‌کنند دیده می‌شود، می‌تواند بسیار خطرناک و حتی تهدیدکننده حیات باشد.

چه زمانی تعادل الکترولیت‌ها به‌هم می‌خورد؟

 • اسهال و استفراغ طولانی

 • تعریق شدید

 • روزه‌داری طولانی در گرما

 • مصرف داروهای ادرارآور (دیورتیک‌ها)

• بیماری‌های کلیوی

 • مصرف برخی داروهای قلبی و فشار خون

گاهی فرد آب کافی می‌نوشد اما چون املاح از دست رفته جایگزین نمی‌شوند، همچنان دچار ضعف و افت فشار باقی می‌ماند.

مکمل‌های الکترولیتی؛ همیشه مفید نیستند

محلول‌های خوراکی حاوی الکترولیت مانند ORS برای جبران کم‌آبی ناشی از اسهال و استفراغ طراحی شده‌اند و ترکیب مشخصی از سدیم و گلوکز دارند که جذب را افزایش می‌دهد. اما مصرف خودسرانه مکمل‌های پتاسیم یا قرص‌های حاوی منیزیم بدون بررسی آزمایشگاهی توصیه نمی‌شود.

به‌ویژه بیماران قلبی، افراد مبتلا به نارسایی کلیه و کسانی که داروهایی مانند مهارکننده‌های ACE، داروهای نگهدارنده پتاسیم یا برخی دیورتیک‌ها مصرف می‌کنند، باید از مصرف مکمل پتاسیم بدون مشورت پزشک یا داروساز خودداری کنند؛ زیرا افزایش پتاسیم خون ممکن است بدون علامت واضح پیشرفت کرده و ناگهان عوارض جدی ایجاد کند.

آب کافی است یا محلول الکترولیتی؟

در شرایط عادی، تغذیه متعادل و نوشیدن آب کافی نیاز بدن را تأمین می‌کند. اما در موارد از دست دادن شدید مایعات، فقط آب خالی نمی‌تواند تعادل املاح را برقرار کند و استفاده از محلول‌های استاندارد خوراکی ضروری است.

جمع‌بندی علمی

الکترولیت‌ها املاحی ساده اما حیاتی‌اند که کوچک‌ترین اختلال در تعادل آن‌ها می‌تواند بر قلب، مغز و عضلات اثر بگذارد. تشخیص کمبود یا افزایش این املاح تنها بر اساس علائم ظاهری امکان‌پذیر نیست و در بسیاری موارد نیاز به بررسی آزمایشگاهی دارد. مصرف خودسرانه مکمل‌های الکترولیتی، به‌ویژه پتاسیم، می‌تواند خطرناک باشد و باید با نظر پزشک یا داروساز انجام شود.

دکتر هاجر اشرافی داروساز و عضو هیأت علمی دانشکده داروسازی، دانشگاه علوم پزشکی شیراز