بسیاری از افراد هنگام مشاهده تغییر رنگ ادرار یا مدفوع خود پس از مصرف داروی جدید، دچار نگرانی می‌شوند و آن را نشانه‌ای از عارضه‌ای خطرناک یا آسیب کبدی و کلیوی تصور می‌کنند. در حالی که بخش قابل‌توجهی از این تغییرات، پیامدی طبیعی و قابل پیش‌بینی از فرایند فارماکوکینتیک دارو در بدن است. رنگدانه‌های موجود در برخی داروها یا متابولیت‌های حاصل از تجزیه آن‌ها، مسیر دفعی مشخصی را طی می‌کنند و می‌توانند رنگ ادرار یا مدفوع را به‌طور موقت و بی‌خطر تغییر دهند. همچنین بعضی از مواد خوراکی یا گیاهی نیز به واسطه رنگدانه های موجود ممکن است باعث این نوع تغییر رنگ ها گردند.

از نمونه‌های شناخته‌شده در این زمینه می‌توان به ریفامپین اشاره کرد که ادرار، عرق و حتی اشک را به رنگ نارنجی-قرمز درمی‌آورد؛ یا فنازوپیریدین که رنگ ادرار را نارنجی مایل به قرمز می‌کند. مصرف مکمل‌های آهن و بیسموت نیز به‌طور شایع موجب تیره یا سیاه شدن مدفوع می‌شود، پدیده‌ای که گاه با علائم خونریزی گوارشی اشتباه گرفته می‌شود. برخی ویتامین‌های گروه B و داروهای حاوی سنا نیز از دیگر عوامل شایع این تغییرات هستند.

علاوه بر موارد بی خطر در برخی موارد تغییر رنگ ادرار یا مدفوع ممکن است به دلیل عوارض دارو یا تداخلات دارویی و یا بیماری رخ دهد. نکته حائز اهمیت، تمایز میان تغییر رنگ های بی خطر و پیش‌بینی‌پذیر با نشانه‌های واقعی هشداردهنده است. برای نمونه، مدفوع سیاه و قیری همراه با بوی تند، در غیاب مصرف آهن یا بیسموت، می‌تواند نشانه خونریزی دستگاه گوارشی فوقانی باشد و نیازمند ارجاع فوری است. همچنین، ادرار دودی و تیره رنگ یا قهوه ای همراه با سایر علائم باید به عنوان یک هشدار مهم بررسی شود. تشخیص صحیح این موارد از حالت‌های بی‌خطر، مستلزم دانش دارویی دقیق و رویکرد حرفه‌ای در تعامل با بیمار است.

اطلاع‌رسانی به بیمار هنگام تحویل دارو، پیش از بروز علامت، می‌تواند به‌طور چشمگیری از نگرانی‌های بی‌مورد، مراجعات اورژانسی غیرضروری و حتی قطع خودسرانه درمان جلوگیری کند. این آگاهی‌بخشی، به‌ویژه در داروهایی با تغییر رنگ بارز، از اصول پایه مشاوره دارویی محسوب می‌شود .در نهایت، این پدیده یادآور اهمیت ارتباط مؤثر میان داروساز و بیمار است؛ ارتباطی که هم به کاهش اضطراب‌های بی‌اساس کمک می‌کند و هم امکان شناسایی به‌موقع نشانه‌های واقعی و خطرناک را فراهم می‌سازد.

دکتر محمدباقر قشون، متخصص بیوتکنولوژی دارویی و عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی شیراز