بسیاری از افراد هنگام نگهداری داروها تنها به تاریخ انقضای درج‌شده روی بسته‌بندی توجه می‌کنند، در حالی که اگر شرایط نگهداری دارو مطابق توصیه شرکت سازنده که روی بسته‌بندی یا بروشور دارو درج شده است رعایت شود، انتظار می‌رود دارو تا پایان تاریخ انقضا کیفیت، ایمنی و اثربخشی خود را حفظ کند.

داروها محصولاتی حساس هستند که برای حفظ کیفیت خود باید در شرایط مشخصی نگهداری شوند. دمای بالا می‌تواند باعث تخریب مواد مؤثره داروها، تغییر خواص فیزیکی آن‌ها و در برخی موارد کاهش اثربخشی درمان شود.

گذشته از گرما، رطوبت هوا نیز، به‌ویژه در مورد فرآورده‌های دارویی جامد مانند قرص‌ها، یکی از عوامل مهم کاهش پایداری داروها محسوب می‌شود. نور نیز می‌تواند روند تخریب برخی داروها را تسریع کند. بنابراین، محافظت از داروها در برابر گرما، رطوبت و نور به حفظ کیفیت، پایداری و اثربخشی آن‌ها مطابق مشخصات تعیین‌شده توسط شرکت سازنده کمک می‌کند. به همین دلیل، تولیدکنندگان دارو شرایط نگهداری مناسب هر فرآورده را روی بسته‌بندی یا بروشور آن درج می‌کنند.

بسیاری از تغییرات شیمیایی داروها با چشم قابل مشاهده نیستند و ممکن است دارو بدون تغییر ظاهری، بخشی از اثربخشی خود را از دست داده باشد.

نگهداری دارو در خودرو یکی از شایع‌ترین اشتباهات در فصل گرما است. دمای داخل خودروی پارک‌شده در روزهای گرم می‌تواند به سرعت افزایش یابد و به‌مراتب بیشتر از دمای توصیه‌شده برای نگهداری بسیاری از داروها شود. چنانچه خودرو در معرض نور مستقیم خورشید نیز قرار داشته باشد، گرما و نور به‌طور هم‌زمان شرایط تخریب دارو را بیشتر فراهم می‌کنند. قرار گرفتن دارو در چنین شرایطی، حتی برای چند ساعت، می‌تواند کیفیت برخی فرآورده‌ها را تحت تأثیر قرار دهد.

برخی داروها نسبت به گرما حساسیت بیشتری دارند و باید مطابق دستور شرکت سازنده در دمای یخچال (۲ تا ۸ درجه سانتی‌گراد) نگهداری شوند. انسولین یکی از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌هاست که فرآورده‌های استفاده‌نشده آن باید در این محدوده دمایی نگهداری شوند. همچنین برخی قلم‌های تزریقی، فرآورده‌های بیولوژیک، واکسن‌ها، برخی قطره‌های چشمی و تعدادی از داروهای مایع نسبت به افزایش دما آسیب‌پذیرتر هستند.

فرآورده‌های مایع مانند برخی آمپول‌ها و شربت‌ها نیز در صورت نگهداری نامناسب ممکن است دچار کاهش پایداری شوند. در برخی موارد، تغییر رنگ، تغییر بو یا تغییر قوام فرآورده می‌تواند نشانه‌ای از کاهش کیفیت باشد. البته حتی در صورت طبیعی بودن ظاهر محصول نیز نمی‌توان سلامت و کیفیت دارو را تنها بر اساس مشاهده ظاهری قضاوت کرد.

آشپزخانه و حمام محیط‌های مناسبی برای نگهداری داروها نیستند. گرما و رطوبت موجود در این محیط‌ها می‌تواند به مرور زمان بر پایداری برخی داروها اثر منفی بگذارد. به‌طور کلی، مگر آنکه روی بسته‌بندی یا بروشور دارو شرایط دیگری ذکر شده باشد، بیشتر داروها باید در محیطی خشک، در دمای اتاق (حدود ۲۰ تا ۲۵ درجه سانتی‌گراد) و دور از نور مستقیم خورشید نگهداری شوند.

یکی دیگر از اشتباهات رایج در نگهداری و حمل داروها، به‌ویژه قرص‌ها، خارج کردن آن‌ها از بسته‌بندی اصلی و نگهداری در یک جعبه مشترک است. این اقدام توصیه نمی‌شود، زیرا احتمال اشتباه در مصرف، تماس دارو با رطوبت و نور، آسیب به پوشش برخی قرص‌ها و کاهش پایداری آن‌ها را افزایش می‌دهد. همچنین برخی داروها نسبت به رطوبت، نور یا هوا بسیار حساس هستند و باید تا زمان مصرف در بسته‌بندی اصلی خود باقی بمانند.

برخی داروها نیاز به نگهداری در یخچال دارند، اما برخی دیگر ممکن است در اثر سرمای بیش از حد دچار آسیب شوند. بنابراین، بهترین راهنما برای نگهداری هر دارو، شرایط درج‌شده روی بسته‌بندی یا بروشور آن است و لزومی ندارد همه داروها در یخچال نگهداری شوند. در مورد داروهایی که باید در یخچال نگهداری شوند نیز باید توجه داشت که دارو در محلی قرار گیرد که دچار یخ‌زدگی نشود.

در سفرهای تابستانی نیز توجه به شرایط نگهداری داروها اهمیت ویژه‌ای دارد. داروها نباید برای مدت طولانی در صندوق عقب خودرو یا در محیط‌هایی با دمای بالا باقی بمانند. استفاده از کیف‌های مخصوص نگهداری داروهای حساس به دما، در صورت نیاز، می‌تواند به حفظ کیفیت آن‌ها کمک کند.

دارویی که به دلیل شرایط نامناسب نگهداری کیفیت خود را از دست داده باشد، ممکن است اثر درمانی مورد انتظار را ایجاد نکند و در مواردی نیز فرآورده‌های حاصل از تخریب آن برای مصرف مناسب نباشند.

در نهایت، رعایت چند نکته ساده مانند مطالعه شرایط نگهداری دارو، پرهیز از قرار دادن دارو در خودرو، محافظت از دارو در برابر گرما، رطوبت و نور مستقیم خورشید، رعایت توصیه‌های داروساز هنگام دریافت دارو و مشورت با داروساز در صورت بروز هرگونه تردید، می‌تواند نقش مهمی در حفظ کیفیت داروها و اثربخشی درمان داشته باشد.

دکتر زهرا رضایی، متخصص شیمی دارویی و عضو هیات علمی دانشکده داروسازی دانشگاه علوم پزشکی شیراز