دانشکده داروسازی دانشگاه علوم پزشکی شیراز؛
تأثیر روزه داری بر سلامت روان
روزهداری ماه رمضان نه تنها یک رفتار عبادی–فرهنگی، بلکه یک مداخله زیستی–روانی–اجتماعی پیچیده است که میتواند بر عملکرد مغز، تنظیم هیجانات، شناخت، و سلامت روان اثرگذار باشد.
در دهههای اخیر، مطالعات نوروساینس و روانپزشکی توجه ویژهای به اثرات روزهداری اسلامی بر محور مغز– هورمون– روان داشتهاند.
اثرات روزهداری بر فیزیولوژی مغز (Neurophysiology)
1- مغز سوخت خودش را تغییر میدهددر حالت معمول، مغز از قند (گلوکز) برای تولید انرژی استفاده میکند. اما وقتی چند ساعت غذا نمیخوریم، بدن شروع میکند به استفاده از چربیها و از آنها موادی بهنام کتون میسازد. این کتونها تبدیل به سوخت جایگزین برای مغز میشوند، و جالب اینجاست که کار سلولهای عصبی را کارآمدتر میکنند، و باعث کاهش خستگی ذهنی میشوند. به همین خاطر خیلیها بعد از چند روز روزهداری، احساس سبکی ذهن و تمرکز بیشتر دارند.
2- هورمونهای استرس متعادلتر میشوندوقتی انسان در حالت روزهداری قرار میگیرد، بدن یاد میگیرد با استرس سازگارتر رفتار کند. هورمونی بهنام کورتیزول که با اضطراب و فشار روحی ارتباط دارد، در حالت تعادل بهتری قرار میگیرد. در نتیجه اضطرابهای کوچک بهتر کنترل میشوند، تحمل آدم بالا میرود، و فرد احساس آرامش بیشتری پیدا میکند.
3- مغز مادهای ترمیمکننده بهنام BDNF میسازدBDNF مثل کود مغزی عمل میکند! یعنی به رشد ارتباطهای بین سلولهای عصبی کمک میکند و مغز را قویتر میسازد. در حالت روزهداری، مقدار این ماده در بدن بیشتر میشود، به همین دلیل حافظه و قدرت یادگیری میتوانند بهتر شوند.
4- مواد شیمیایی شادیآور تنظیم میشونددر مغز موادی مثل سروتونین و دوپامین وجود دارند که حال خوب و تمرکز را کنترل میکنند. روزه باعث میشود میزان این مواد به شکل متعادلتری ترشح شود.
نتیجهاش چیست؟
احساس:آرامش درونی، تمرکز و رضایت روانی بیشتر.تأثیرات شناختی (Cognitive Effects)روزهداری بهطور ساده باعث میشود ذهن از شلوغیهای همیشگی فاصله بگیرد و تمرکز بهتر شود؛ چون مغز دیگر مدام درگیر خوردن، هضم و نوسان قند خون نیست و انرژیاش را بیشتر صرف فکر کردن میکند. خیلیها در این حالت متوجه میشوند که حواسپرتی کمتر شده و میتوانند مدت بیشتری روی یک کار یا فکر بمانند.
از طرف دیگر، چون روزهداری آدم را نسبت به بدن، احساس گرسنگی، تشنگی و هیجاناتش آگاهتر میکند، نوعی آگاهی ذهنی (mindfulness) بهوجود میآید؛ یعنی فرد بیشتر «در لحظه» است و کمتر درگیر افکار پراکنده یا نشخوار ذهنی میشود. مجموع این تغییرات باعث میشود ذهن آرامتر، شفافتر و منظمتر عمل کند.
جمعبندی علمیروزهداری ماه رمضان را میتوان بهعنوان یک مداخله طبیعی نوروسایکولوژیک در نظر گرفت که از طریق:
- تنظیم متابولیسم مغز
- بهبود تعادل نورواندوکرین
- تقویت خودتنظیمی روانی
- و افزایش انسجام اجتماعی
میتواند نقش مثبتی در سلامت روان ایفا کند؛ بهویژه در چارچوب زندگی سالم و آگاهانه.
دکتر الهام رحیمی، متخصص روانشناسی و مشاور دانشکده داروسازی شیراز
نظر دهید