داروهای مورد استفاده برای تسکین علائم سرماخوردگی از فرآورده‌های پرمصرف دارویی هستند و برای کاهش علائمی مانند تب، سردرد، بدن‌درد، آبریزش و گرفتگی بینی و سرفه استفاده می‌شوند. بسیاری از این فرآورده‌ها به صورت ترکیبی تولید می‌شوند و ممکن است چند ماده مؤثره را همزمان در خود داشته باشند. همین موضوع می‌تواند در صورت مصرف همزمان چند فرآورده، خطر دریافت تکراری برخی مواد مؤثره را افزایش دهد.

یکی از مهم‌ترین نکات در مصرف ایمن این داروها، توجه به ماده مؤثره و مقدار آن، به جای تمرکز صرف بر نام تجاری فرآورده است. برای مثال، ممکن است فرد همزمان یک قرص سرماخوردگی، یک مسکن و یک شربت ضدسرفه مصرف کند، بدون اینکه بداند برخی از این فرآورده‌ها دارای ماده مؤثره مشترک هستند. در چنین شرایطی، مجموع مقدار دریافتی آن ماده افزایش می‌یابد و احتمال بروز عوارض نیز بیشتر می‌شود.

استامینوفن؛ ماده‌ای که ممکن است در چند فرآورده تکرار شود

استامینوفن یکی از مواد مؤثره رایج در داروهای مورد استفاده برای کاهش تب و درد است و در بسیاری از فرآورده‌های ترکیبی سرماخوردگی نیز وجود دارد. بنابراین، هنگام مصرف یک فرآورده حاوی استامینوفن، باید ترکیبات سایر داروهای مصرفی نیز بررسی شود تا از دریافت ناخواسته مقدار بیش از حد این ماده جلوگیری شود.

مصرف بیش از مقدار توصیه‌شده استامینوفن می‌تواند به آسیب کبدی منجر شود و در موارد شدید، عوارض جدی ایجاد کند. بنابراین، تکرار ناخواسته استامینوفن در چند فرآورده یکی از مهم‌ترین مواردی است که هنگام مصرف همزمان داروها باید مورد توجه قرار گیرد.

ضداحتقان‌ها؛ توجه به تپش قلب و فشارخون

برخی فرآورده‌های سرماخوردگی حاوی داروهای ضداحتقان مانند سودوافدرین یا فنیل‌افرین هستند که برای کاهش گرفتگی بینی استفاده می‌شوند. این داروها علاوه بر اثر بر عروق و مخاط بینی، می‌توانند بر سیستم قلبی‌عروقی و عصبی نیز اثر بگذارند و در برخی افراد موجب تپش قلب، افزایش فشارخون، بی‌قراری یا اختلال خواب شوند.

مصرف همزمان چند فرآورده حاوی ضداحتقان می‌تواند مقدار دریافتی این داروها را افزایش دهد. افرادی که به بیماری‌های قلبی‌عروقی یا فشارخون مبتلا هستند یا داروهای خاصی مصرف می‌کنند، بهتر است پیش از مصرف فرآورده‌های حاوی ضداحتقان با پزشک یا داروساز مشورت کنند.

آنتی‌هیستامین‌ها و احتمال خواب‌آلودگی

برخی فرآورده‌های سرماخوردگی حاوی آنتی‌هیستامین‌های نسل اول مانند دیفن‌هیدرامین یا کلرفنیرامین هستند. این داروها می‌توانند علائمی مانند آبریزش بینی و عطسه را کاهش دهند، اما ممکن است باعث خواب‌آلودگی، کاهش تمرکز و کند شدن واکنش‌ها شوند.

مصرف همزمان چند فرآورده حاوی آنتی‌هیستامین یا مصرف آنها همراه با سایر داروهای دارای اثر آرام‌بخش می‌تواند این عوارض را تشدید کند. بنابراین، در صورت بروز خواب‌آلودگی، انجام فعالیت‌هایی مانند رانندگی که نیازمند هوشیاری کامل هستند، باید با احتیاط همراه باشد.

دکسترومتورفان؛ توجه به تداخل‌های دارویی

دکسترومتورفان یکی از داروهای ضدسرفه است که در برخی فرآورده‌های سرماخوردگی و ضدسرفه وجود دارد. مصرف آن در مقدار توصیه‌شده برای بسیاری از افراد قابل تحمل است، اما مصرف بیش از مقدار توصیه‌شده می‌تواند موجب خواب‌آلودگی، گیجی، اختلال هماهنگی و در موارد شدید، اختلال سطح هوشیاری شود.

همچنین دکسترومتورفان با برخی داروهای مؤثر بر سیستم سروتونرژیک تداخل دارد و مصرف همزمان آن با بعضی از این داروها می‌تواند خطر بروز سندرم سروتونین را افزایش دهد. بنابراین، افرادی که داروهای ضدافسردگی یا سایر داروهای مؤثر بر سیستم سروتونرژیک  ( مانند فلوکستین، پاروکستین، ترامادول) مصرف می‌کنند، بهتر است پیش از استفاده از فرآورده‌های حاوی دکسترومتورفان با پزشک یا داروساز مشورت کنند.

داروی بیشتر، لزوماً به معنای درمان بهتر نیست

بیشتر داروهای مورد استفاده برای سرماخوردگی با هدف کنترل علائم مصرف می‌شوند و افزایش تعداد فرآورده‌های دارویی لزوماً موجب بهبود سریع‌تر بیماری نمی‌شود.

انتخاب دارو باید بر اساس علامت غالب، ماده مؤثره فرآورده، شرایط فرد و سایر داروهای مصرفی انجام شود. در بسیاری از موارد، انتخاب یک فرآورده متناسب با علائم، به جای مصرف همزمان چند فرآورده ترکیبی، می‌تواند احتمال دریافت غیرضروری یا تکراری مواد مؤثره را کاهش دهد.

مصرف داروهای سرماخوردگی در کودکان

در کودکان، انتخاب فرآورده و تعیین مقدار مصرف اهمیت ویژه‌ای دارد. همه فرآورده‌های سرماخوردگی برای تمام گروه‌های سنی مناسب نیستند و مقدار مصرف نیز بسته به سن، وزن، ماده مؤثره و نوع فرآورده متفاوت است.

بنابراین، نباید مقدار مصرف داروی کودک بر اساس مقدار مصرف بزرگسالان تعیین شود یا شربت با قاشق‌های معمولی منزل اندازه‌گیری شود. انتخاب فرآورده مناسب و مقدار

دقیق مصرف باید بر اساس اطلاعات فرآورده و توصیه پزشک یا داروساز انجام شود.

چند نکته برای مصرف ایمن‌تر

برای کاهش خطر عوارض و مصرف ناخواسته مواد مؤثره تکراری:

• پیش از مصرف، نام ماده مؤثره و مقدار آن را روی بسته‌بندی یا بروشور بررسی کنید.
• از مصرف همزمان چند فرآورده سرماخوردگی یا ضدسرفه بدون بررسی ترکیبات آنها خودداری کنید.
• در صورت مصرف استامینوفن، وجود این ماده را در سایر داروهای مصرفی بررسی کنید.
• اگر داروی روزانه، به‌ویژه داروهای قلبی، ضدافسردگی یا آرام‌بخش مصرف می‌کنید، پیش از انتخاب فرآورده سرماخوردگی با داروساز مشورت کنید.
• در صورت مصرف فرآورده‌های حاوی آنتی‌هیستامین، احتمال خواب‌آلودگی و کاهش تمرکز را در نظر بگیرید.
• برای کودکان، فرآورده و مقدار مصرف را متناسب با سن و وزن و طبق توصیه پزشک یا داروساز انتخاب کنید.
• در صورت مصرف بیش از مقدار توصیه‌شده یا بروز علائم غیرمعمول پس از مصرف دارو، برای ارزیابی پزشکی اقدام کنید.

در نهایت، متفاوت بودن نام تجاری داروها به معنای متفاوت بودن مواد مؤثره آنها نیست. توجه به ترکیبات فرآورده، پرهیز از مصرف همزمان داروهای مشابه و انتخاب دارو بر اساس علائم و شرایط فرد، می‌تواند به کاهش خطر عوارض و مصرف ناخواسته بیش از حد مواد مؤثره کمک کند. در صورت تردید درباره ترکیبات یا تداخل داروها، مشورت با داروساز می‌تواند از مصرف نادرست دارو پیشگیری کند.

 دکتر دنا فیروزآبادی، متخصص داروسازی بالینی و عضو هیأت علمی دانشکده داروسازی شیراز