فشار خون بالا یکی از بیماری‌های شایع در سالمندان است و کنترل مناسب آن نقش مهمی در کاهش خطر سکته مغزی، بیماری‌های قلبی و آسیب کلیوی دارد. با این حال، در سالمندی تنها «پایین آوردن فشار خون» اهمیت ندارد؛ بلکه باید فشار خون به اندازه‌ای کنترل شود که در کنار اثربخشی درمان، فرد دچار افت فشار، سرگیجه یا اختلال تعادل نشود.

با افزایش سن، تغییرات مرتبط با سیستم عصبی خودکار و عروق می‌تواند توانایی بدن برای حفظ فشار خون هنگام تغییر وضعیت را کاهش دهد. به همین دلیل، بعضی سالمندان هنگام برخاستن از حالت نشسته یا خوابیده، با افت فشار خون وضعیتی مواجه می‌شوند. در این حالت، فشار خون پس از ایستادن کاهش پیدا می‌کند و ممکن است فرد دچار سرگیجه، تاری دید، احساس ضعف یا سیاهی رفتن چشم شود. افت فشار خون وضعیتی معمولاً به کاهش حداقل ۲۰ میلی‌متر جیوه در فشار سیستولیک یا ۱۰ میلی‌متر جیوه در فشار دیاستولیک، طی سه دقیقه پس از ایستادن، گفته می‌شود. این علائم می‌توانند خطر از حال رفتن و زمین‌خوردن را افزایش دهند.

برخی داروهای ضدفشارخون می‌توانند در افراد مستعد، به‌ویژه در صورت کاهش حجم مایعات بدن یا وجود سایر عوامل خطر، در بروز یا تشدید افت فشار نقش داشته باشند. داروهای مُدر، بتابلاکرها و آلفابلوکرها از جمله داروهایی هستند که می‌توانند در برخی افراد احتمال افت فشار وضعیتی را افزایش دهند. بتابلاکرها علاوه بر کاهش فشار خون، با کاهش ضربان قلب می‌توانند پاسخ جبرانی قلب به ایستادن را محدود کنند. آلفابلوکرها نیز به‌ویژه در سالمندان می‌توانند با افزایش احتمال افت فشار وضعیتی همراه باشند. در مقابل، داروهایی مانند مهارکننده‌های سیستم رنین ـ آنژیوتانسین شامل ACEIها و ARBها و برخی مسدودکننده‌های کانال کلسیم معمولاً تأثیر کمتری بر افت فشار وضعیتی دارند. بنابراین، انتخاب داروی مناسب باید بر اساس فشار خون، بیماری‌های همراه، عملکرد کلیه، ضربان قلب و شرایط هر فرد انجام شود و نمی‌توان یک گروه دارویی را برای همه سالمندان مناسب یا نامناسب دانست.

داروهای مُدر نمونه مهمی هستند. این داروها با افزایش دفع آب و نمک از بدن به کاهش فشار خون کمک می‌کنند، اما در صورت مصرف نامتناسب با شرایط بیمار یا همراهی با کم‌آبی بدن ممکن است موجب کاهش حجم مایعات بدن و در برخی موارد اختلالات الکترولیتی شوند. ضعف، سرگیجه و بی‌حالی در چنین شرایطی می‌تواند خطر زمین‌خوردن را افزایش دهد. از سوی دیگر، قطع خودسرانه داروهای ضدفشارخون نیز می‌تواند باعث کنترل نامناسب فشار خون و افزایش خطر عوارض بیماری شود.

یکی از اشتباهات رایج این است که فرد تنها بر اساس یک نوبت اندازه‌گیری فشار خون، مقدار دارو را کم یا زیاد کند. فشار خون یک عدد ثابت نیست و در طول روز تحت تأثیر فعالیت، استرس، خواب، تغذیه و وضعیت بدن تغییر می‌کند. به همین دلیل، پزشک برای تصمیم‌گیری درباره درمان، علاوه بر الگوی فشار خون در طول زمان و روش صحیح اندازه‌گیری، علائم بیمار، بیماری‌های زمینه‌ای، عملکرد کلیه و داروهای همزمان را نیز در نظر می‌گیرد.

در سالمندانی که چند دارو مصرف می‌کنند، بازبینی منظم داروها اهمیت بیشتری دارد. برخی داروهای غیرقلبی نیز می‌توانند فشار خون را کاهش دهند یا احتمال سرگیجه و افت فشار را بیشتر کنند. مصرف برخی داروهای بدون نسخه نیز ممکن است بر فشار خون یا تعادل بیمار اثر بگذارد. بررسی فهرست کامل داروها توسط پزشک یا داروساز می‌تواند به شناسایی این عوامل و کاهش خطر عوارض کمک کند.

اگر سالمند پس از مصرف دارو یا هنگام بلند شدن از تخت و صندلی دچار سرگیجه، تاری دید، ضعف، احساس از حال رفتن یا زمین‌خوردن می‌شود، این علائم نباید صرفاً به افزایش سن نسبت داده شوند. لازم است فشار خون و داروهای مصرفی بررسی شود تا مشخص شود آیا افت فشار وضعیتی یا عارضه دارویی در بروز علائم نقش دارد. در سالمندانی که هنگام ایستادن دچار چنین علائمی می‌شوند، اندازه‌گیری فشار خون در حالت خوابیده یا نشسته و سپس پس از ایستادن می‌تواند به تشخیص افت فشار وضعیتی کمک کند. در صورت از حال رفتن (سنکوپ)، درد قفسه سینه، تنگی نفس یا علائم ناگهانی عصبی مانند اختلال تکلم یا ضعف یک‌طرفه بدن، ارزیابی فوری پزشکی ضروری است.

در نهایت، هدف از درمان فشار خون در سالمندان، رسیدن به کنترل مناسب و ایمن فشار خون با توجه به شرایط و تحمل هر فرد است. انتخاب داروی مناسب، تعیین دوز، پایش فشار خون و بررسی دوره‌ای داروهای همزمان باید متناسب با شرایط هر فرد انجام شود. مصرف منظم دارو و پرهیز از قطع یا تغییر خودسرانه آن، در کنار پیگیری پزشکی و مشاوره دارویی، بخش مهمی از درمان ایمن فشار خون در سالمندی است.

دکتر لاله محمودی، متخصص داروسازی بالینی و عضو هیئت علمی دانشکده داروسازی دانشگاه علوم پزشکی شیراز