چرا بعضی افراد با وجود مصرف قرص آهن همچنان دچار کمبود آهن‌اند؟ اثربخشی مکمل آهن تنها به مصرف منظم آن بستگی ندارد؛ تشخیص درست، انتخاب فرآورده، مقدار آهن المنتال، زمان‌بندی مصرف، شناسایی تداخل‌های دارویی و پیگیری پاسخ به درمان، همگی در نتیجه‌ی درمان نقش دارند.

پیش از شروع

خستگی و ضعف علل متعددی دارند و مصرف خودسرانه‌ی آهن ممکن است تشخیص علت اصلی را به تأخیر بیندازد. تشخیص کمبود آهن معمولاً با بررسی شمارش کامل سلولهای خون و ارزیابی سطح فریتین سرم انجام می‌شود. بااین‌حال، در شرایطی مانند التهاب و عفونت، فریتین ممکن است به‌طور کاذب طبیعی یا بالا باشد؛ بنابراین، تفسیر نتایج آزمایش باید با توجه به شرایط بالینی انجام شود و گاهی به بررسی‌های تکمیلی نیاز دارد.

پایین بودن حجم گلبول‌های قرمز همیشه به معنای کمبود آهن نیست. تالاسمی مینور، که در کشور ما شایع است، اندیکاسیون مصرف مکمل آهن محسوب نمی‌شود. در افراد مبتلا به هموکروماتوز نیز مصرف مکمل آهن بدون اندیکاسیون و نظارت پزشکی باید اجتناب شود.

در مردان و زنان پس از یائسگی که دچار کم‌خونی فقر آهن هستند، بررسی علت کمبود، از جمله احتمال خون‌ریزی گوارشی یا مشکلات جدی تر، اهمیت ویژه‌ای دارد. در سایر افراد نیز علت کمبود آهن باید متناسب با سن، شرایط بالینی و سابقه‌ی پزشکی بررسی شود.

آهن المنتال چیست؟

آنچه در تعیین دوز مکمل آهن اهمیت دارد، مقدار آهن المنتال است، نه وزن کل نمک آهن موجود در قرص. درصد آهن المنتال به نوع نمک و شکل شیمیایی آن بستگی دارد. برای نمونه، فروس سولفات خشک معمولاً حدود ۳۰ درصد، فروس فومارات حدود ۳۳ درصد، فروس سولفات هیدراته حدود ۲۰ درصد و فروس گلوکونات حدود ۱۲ درصد آهن المنتال دارند.

لازم است هنگام مقایسه، جایگزینی یا تغییر برند مکمل آهن، مقدار آهن المنتال درج‌شده روی برچسب فرآورده بررسی شده و در صورت نیاز از داروساز کمک گرفته شود.

دوز و زمان مصرف

دوز مناسب آهن به شدت کمبود، وجود یا شدت کم‌خونی، نوع فرآورده، تحمل بیمار و شرایط بالینی بستگی دارد. در بسیاری از بزرگسالان مبتلا به کم‌خونی فقر آهن، دوز معمول درمانی حدود ۴۰ تا ۸۰ میلی‌گرم آهن المنتال در هر نوبت است؛ بااین‌حال، دوز و برنامه‌ی مصرف باید متناسب با شرایط بیمار تعیین شود.

درمان خوراکی معمولاً با یک نوبت مصرف در روز آغاز می‌شود. مصرف یک‌روز در میان نیز در برخی بیماران، به‌ویژه در صورت عدم تحمل گوارشی، می‌تواند گزینه‌ی مناسبی باشد. این روش ممکن است با کاهش برخی عوارض و بهبود جذب در شرایط خاص همراه باشد؛ اما انتخاب آن باید با توجه به نیاز بیمار و پاسخ به درمان صورت گیرد.

جذب آهن معمولاً با معده‌ی خالی بهتر است. بااین‌حال، اگر مصرف ناشتا باعث تهوع، درد معده یا ناراحتی گوارشی شود، مصرف همراه غذا ممکن است تحمل دارو را بهتر کند. در چنین شرایطی، بهتر است به‌جای قطع خودسرانه‌ی درمان، درباره‌ی تغییر زمان مصرف یا برنامه‌ی درمان با پزشک یا داروساز مشورت شود.

قرص‌های آهسته‌رهش و روکش‌دار باید مطابق دستور فرآورده مصرف شوند و نباید بدون بررسی بروشور دارو خرد یا جویده شوند.

چای و قهوه می‌توانند جذب آهن را کاهش دهند؛ بنابراین بهتر است مصرف آن‌ها حدود یک تا دو ساعت با مکمل آهن فاصله داشته باشد. مکمل‌های کلسیم نیز بهتر است با فاصله از آهن مصرف شوند. ویتامین C می‌تواند جذب آهن را افزایش دهد، اما مصرف مکمل جداگانه‌ی آن برای همه‌ی بیماران ضروری نیست. داروهای کاهنده‌ی اسید معده نیز ممکن است جذب آهن را تحت تأثیر قرار دهند.

آهن می‌تواند جذب برخی داروها از جمله لووتیروکسین و سیپروفلوکساسین را کاهش دهد و در نتیجه اثربخشی آن‌ها را تحت تأثیر قرار دهد. رعایت فاصله‌ی زمانی مناسب در این موارد اهمیت دارد.

عوارض شایع و راه‌های کاهش آن‌ها

تهوع، درد یا ناراحتی معده، یبوست و اسهال از عوارض شایع مکمل‌های خوراکی آهن هستند. در صورت بروز این عوارض، پیش از قطع درمان باید با پزشک یا داروساز درباره‌ی کاهش دوز، مصرف یک‌روز در میان، تغییر فرآورده یا مصرف همراه غذا مشورت شود.

برای کاهش یبوست، مصرف مایعات کافی، دریافت فیبر غذایی و فعالیت بدنی متناسب می‌تواند کمک‌کننده باشد.

تیره شدن مدفوع در زمان مصرف آهن شایع است. بااین‌حال، مدفوع سیاه، قیری، چسبنده و بدبو، مشاهده‌ی خون در مدفوع یا درد شدید شکم را نباید به مصرف آهن نسبت داد. در چنین شرایطی، به‌ویژه در صورت وجود ضعف شدید، سرگیجه یا افت فشار، ارزیابی فوری پزشکی ضروری است.

مدت درمان و پیگیری

در بسیاری از بیماران مبتلا به کم‌خونی فقر آهن، افزایش هموگلوبین طی دو تا چهار هفته‌ی نخست درمان قابل مشاهده است. افزایش حدود یک گرم بر دسی‌لیتر طی این مدت می‌تواند نشانه‌ی پاسخ مناسب باشد؛ بااین‌حال، میزان و سرعت پاسخ در همه‌ی بیماران یکسان نیست.

اگر پاسخ به درمان کمتر از حد انتظار باشد، باید عواملی مانند مصرف نامنظم، دوز نامناسب، خون‌ریزی ادامه‌دار، سوءجذب، تداخل‌های دارویی و سایر علل کم‌خونی بررسی شوند.

پس از طبیعی شدن هموگلوبین، درمان خوراکی معمولاً حدود سه ماه دیگر ادامه می‌یابد تا ذخایر آهن بدن نیز بازسازی شوند. مدت دقیق درمان و زمان بررسی مجدد آزمایش‌ها به علت کمبود، شدت بیماری و پاسخ بیمار بستگی دارد.

در صورت عدم تحمل آهن خوراکی، سوءجذب، پاسخ ناکافی یا وجود شرایط بالینی خاص، پزشک ممکن است درمان با آهن وریدی را در نظر بگیرد.

اشتباهات رایج در مصرف آهن

از اشتباهات رایج می‌توان به مصرف آهن بدون تأیید کمبود، جایگزینی خودسرانه‌ی فرآورده‌ها بدون توجه به مقدار آهن المنتال، نادیده گرفتن تداخل‌های دارویی و دو برابر کردن دوز فراموش‌شده اشاره کرد.

اگر یک نوبت مصرف فراموش شود، توصیه می شود به‌محض یادآوری آن را مصرف کنند؛ مگر اینکه زمان نوبت بعدی نزدیک باشد. در این صورت، نوبت فراموش‌شده کنار گذاشته می شود و برنامه‌ی معمول ادامه می یابد.

مکمل‌های آهن را باید همیشه دور از دسترس کودکان نگه داشت؛ چرا که مصرف تصادفی آهن می‌تواند در کودکان به مسمومیت شدید و حتی مرگ منجر شود.

دکتر لاله محمودی، متخصص داروسازی بالینی و عضو هیات علمی دانشکده داروسازی دانشگاه علوم پزشکی شیراز