بعد از یک تمرین سنگین، درد عضلانی ممکن است آن‌قدر آزاردهنده باشد که فرد برای تسکین سریع آن سراغ داروهایی مانند ایبوپروفن یا دیکلوفناک برود. این داروها از مسکن‌های پرمصرف هستند؛ اما آیا مصرف آن‌ها پس از ورزش همیشه بی‌خطر است؟ آیا می‌توان با مصرف مسکن، درد را کاهش داد و بدون نگرانی به تمرین ادامه داد؟

پاسخ به این پرسش به علت درد، وضعیت سلامت فرد، میزان آب ازدست‌رفته و داروهای مصرفی او بستگی دارد.

چرا پس از ورزش عضلات درد می‌گیرند؟

درد عضلانی تأخیری معمولاً پس از انجام تمرینات شدید، حرکات ناآشنا یا فعالیت‌هایی که فشار زیادی به عضلات وارد می‌کنند، ایجاد می‌شود. این درد اغلب چند ساعت پس از تمرین آغاز می‌شود و طی یک تا سه روز به بیشترین شدت خود می‌رسد.

در بیشتر موارد، درد به‌تدریج برطرف می‌شود و استراحت نسبی، خواب کافی و بازگشت تدریجی به فعالیت به بهبود کمک می‌کند. بااین‌حال، درد بسیار شدید، تورم قابل‌توجه یا ضعف غیرعادی را نباید صرفاً به خستگی ورزشی نسبت داد.

ایبوپروفن و دیکلوفناک چگونه اثر می‌کنند؟

ایبوپروفن و دیکلوفناک در گروه داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی قرار دارند. این داروها با مهار آنزیم‌های سیکلواکسیژناز، تولید موادی به نام پروستاگلاندین‌ها را کاهش می‌دهند. این مواد در ایجاد درد و التهاب نقش دارند، اما در حفظ عملکرد طبیعی معده و تنظیم جریان خون کلیه‌ها نیز مؤثرند.

به همین دلیل، این داروها در کنار اثر تسکین‌دهنده ممکن است عوارضی ایجاد کنند:

• عوارض گوارشی: از ناراحتی معده تا زخم و خونریزی گوارشی.
• آسیب کلیوی: به‌ویژه در شرایط کم‌آبی، بیماری کلیوی یا مصرف هم‌زمان برخی داروها.
• احتباس مایعات و افزایش فشارخون: به‌خصوص در افراد مبتلا به بیماری‌های قلبی یا کلیوی.
• واکنش‌های حساسیتی: در برخی افراد، این داروها ممکن است واکنش حساسیتی سریع یا تاخیری ایجاد کنند.

چرا مصرف مسکن پس از تمرین سنگین نیازمند احتیاط است؟

هنگام ورزش، بدن از طریق تعریق آب و مقداری الکترولیت از دست می‌دهد. اگر کم‌آبی به‌خوبی جبران نشود، جریان خون کلیه‌ها ممکن است کاهش یابد. در این شرایط، داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی می‌توانند توانایی کلیه‌ها برای حفظ جریان خون طبیعی را مختل کنند و خطر آسیب حاد کلیوی را افزایش دهند.

این خطر به‌ویژه در تمرینات طولانی و سنگین، فعالیت در هوای گرم و افرادی که از قبل بیماری کلیوی دارند، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

بنابراین، مصرف این داروها پس از ورزش برای همه افراد الزاماً خطرناک نیست؛ اما مصرف خودسرانه و مکرر آن‌ها، به‌ویژه در شرایط کم‌آبی، می‌تواند خطرآفرین باشد.

نکته مهم دیگر اینکه کاهش درد با مسکن به معنای ترمیم عضله یا برطرف شدن علت آسیب نیست. مصرف دارو برای ادامه تمرین با وجود درد قابل‌توجه ممکن است باعث نادیده گرفتن آسیب و تأخیر در تشخیص آن شود.

برای تسکین درد عضلانی چه نکات دارویی را رعایت کنیم؟

۱. مسکن را به عادت ورزشی تبدیل نکنید. مصرف روتین مسکن پیش از تمرین یا پس از هر جلسه ورزشی، بدون ضرورت پزشکی، توصیه نمی‌شود.

۲. مسکن‌های هم‌گروه را خودسرانه ترکیب نکنید. مصرف هم‌زمان ایبوپروفن و دیکلوفناک یا سایر داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی می‌تواند خطر عوارض را افزایش دهد، بدون آنکه الزاماً تسکین بیشتری ایجاد کند.

۳. هنگام کم‌آبی احتیاط بیشتری داشته باشید. اگر پس از ورزش دچار تعریق شدید، استفراغ، اسهال یا کم‌آبی هستید، پیش از مصرف این داروها با پزشک یا داروساز مشورت کنید.

۴. بیماری‌های زمینه‌ای و داروهای مصرفی خود را در نظر بگیرید. افراد مبتلا به بیماری کلیوی، زخم معده، بیماری قلبی یا فشارخون بالا و کسانی که داروهای ضدانعقاد یا برخی داروهای مؤثر بر فشارخون مصرف می‌کنند، باید پیش از مصرف این مسکن‌ها مشورت تخصصی دریافت کنند.

۵. برای انتخاب مسکن جایگزین عجله نکنید. مناسب بودن هر دارو به علت درد، وضعیت سلامت فرد، داروهای مصرفی و موارد منع مصرف بستگی دارد. دارویی که برای یک فرد مناسب است، لزوماً بهترین انتخاب برای فرد دیگر نیست.

چه زمانی درد عضلانی یک علامت هشدار است؟

گاهی درد پس از ورزش ناشی از خستگی معمول عضلات نیست. تخریب شدید بافت عضلانی، که «رابدومیولیز» نام دارد، می‌تواند باعث آزاد شدن محتویات سلول‌های عضلانی به جریان خون و آسیب به کلیه‌ها شود.

در صورت بروز علائم زیر، مراجعه فوری به مرکز درمانی ضروری است:

• درد عضلانی بسیار شدید یا نامتناسب با شدت تمرین؛
• ضعف قابل‌توجه یا تورم شدید عضلات؛
• ادرار تیره رنگ شبیه چای یا نوشابه کولا؛
• کاهش واضح حجم ادرار، به‌ویژه همراه با علائم دیگر.

این علائم ممکن است ساعت‌ها یا حتی چند روز پس از فعالیت بدنی ظاهر شوند. تشخیص رابدومیولیز تنها بر اساس علائم امکان‌پذیر نیست و به ارزیابی پزشکی و آزمایش خون نیاز دارد. توصیه پایانی

مسکن‌ها در صورت نیاز می‌توانند به کنترل درد کمک کنند؛ اما مصرف آن‌ها برای تحمل تمرینات سنگین یا تسریع بازگشت به ورزش، بدون بررسی علت درد، رویکرد مناسبی نیست. توجه به عوارض دارویی، شرایط جسمی فرد و تداخلات احتمالی، بخش مهمی از مصرف منطقی داروهاست.

پیش از مصرف مسکن برای دردهای ورزشی، درباره ضرورت مصرف، مقدار مناسب و مدت استفاده با پزشک یا داروساز مشورت کنید.

دکتر مجتبی شفیعی خانی، متخصص داروسازی بالینی و عضو هیئت علمی دانشکده داروسازی دانشگاه علوم پزشکی شیراز