ترمیم زخم فرآیندی پیچیده و حیاتی است که نیازمند هماهنگی دقیق بین سلول‌های پوستی، سیستم ایمنی، عروق خونی و عوامل مولکولی است. اختلال در این روند—ناشی از عواملی مانند دیابت، عفونت، مصرف برخی داروها یا افزایش سن—می‌تواند به تأخیر در بهبودی، عفونت‌های مزمن یا تشکیل اسکار (جای زخم) بینجامد. امروزه، فناوری نانو با ارائه راه‌حل‌های هوشمند، در حال دگرگون‌سازی روند سنتی التیام زخم است.

نانومواد چیست و چگونه به بهبود زخم کمک می‌کند؟

نانومواد، ساختارهایی در مقیاس نانومتر (یک‌میلیاردم متر) هستند که به دلیل اندازه فوق‌العاده کوچک و در نتیجه، نسبت سطح به حجم بسیار بالا، ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی منحصربه‌فردی پیدا می‌کنند. این ویژگی‌ها آن‌ها را برای حمل و رهایش هدفمند عوامل درمانی ایده‌آل می‌سازد. برای مثال، این مواد می‌توانند به عنوان حامل‌های هوشمند عمل کرده و عوامل رشد یا داروهای زیستی را به صورت کنترل‌شده و پایدار در محل زخم رها کنند تا بازسازی بافت تسریع شود.

مبارزه با عفونت: خط دفاعی نامرئی

یکی از بزرگ‌ترین موانع در بهبود زخم، عفونت است. برخی نانومواد مانند نانوذرات نقره و اکسید روی به‌طور ذاتی دارای خاصیت ضدمیکروبی قوی هستند. این ذرات می‌توانند طیف وسیعی از باکتری‌ها را غیرفعال کرده و محیط زخم را پاک نگه دارند.

ایجاد محیط ایده‌آل و تحریک بازسازی

پانسمان‌های نانویی پیشرفته، با فراهم‌آوردن محیطی ایده‌آل، مستقیماً بازسازی بافت را تحریک می‌کنند. این پانسمان‌ها—از جمله انواع هیدروژلی و داربست‌های نانوالیافی—با حفظ رطوبت متعادل و امکان تبادل گاز، شرایط بهینه ترمیم را ایجاد می‌کنند. به‌ویژه، داربست‌های نانوالیافی که با فناوری الکتروریسی ساخته می‌شوند، ساختار طبیعی ماتریس خارج سلولی پوست را تقلید کرده و بستری ایده‌آل برای چسبیدن و تکثیر سلول‌ها فراهم می‌کنند. افزون بر این، برخی نانومواد مانند نانوسیلیکات‌ها با ترغیب رگزایی و نانوذرات ملانین با خنثی‌سازی مواد التهابی، به‌طور فعال بازسازی را تسریع می‌بخشند.

آیا مصرف این محصولات برای همه مناسب است؟

با وجود مزایای قابل توجه، استفاده از فرآورده‌های نانویی باید آگاهانه و مبتنی بر تشخیص صحیح باشد. نوع و مرحله زخم، وجود یا عدم وجود عفونت، بیماری‌های زمینه‌ای مانند دیابت یا نقص سیستم ایمنی و همچنین ترکیبات تشکیل‌دهنده محصول، همگی در انتخاب گزینه مناسب تعیین‌کننده هستند. خوددرمانی یا جایگزینی این محصولات با درمان‌های روری می‌تواند روند بهبودی را به تأخیر اندازد.

نقش داروساز در انتخاب فرآورده‌های نانویی ترمیم زخم

داروساز با دانش تخصصی خود می‌تواند:

   نوع زخم و مرحله ترمیم آن را ارزیابی کرده و مناسب‌ترین فرم دارویی (مانند کرم، ژل یا پانسمان پیشرفته) را پیشنهاد دهد.

   از تداخلات دارویی احتمالی (حتی در فرآورده‌های موضعی) جلوگیری کند.

   بیمار را از مصرف محصولات فاقد تاییدیه‌های معتبر علمی و regulatory (مانند سازمان غذا و دارو) بازدارد.

جمع‌بندی

فناوری نانو افق‌های تازه‌ای در عرصه ترمیم زخم گشوده است. نانومواد با بهبود اثربخشی عوامل درمانی، کنترل التهاب و تسریع بازسازی بافت، می‌توانند کیفیت درمان را به‌طور چشمگیری ارتقا دهند. با این حال، استفاده ایمن و مؤثر از این فرآورده‌ها تنها در پیروی از توصیه‌های متخصصان بهداشت و درمان میسر است.

دکتر مریم مناجاتی، عضو هیات علمی گروه نانوفناوری دارویی دانشکده داروسازی، دانشگاه علوم پزشکی شیراز