در داروسازی بالینی و پزشکی، یکی از پدیده‌هایی که برای عموم کمتر شناخته‌شده است، اثر نوسبو (Nocebo Effect) است. اگر اثر پلاسبو (Placebo Effect) به بهبود علائم بیمار، در نتیجه انتظار یا باور به اثربخشی درمان اشاره داشته باشد، اثر نوسبو به بروز یا تشدید برخی علائم یا عوارض ناخوشایند گفته می‌شود که انتظار منفی بیمار نسبت به درمان در شکل‌گیری یا شدت آن‌ها نقش دارد. این پدیده در حوزه‌های مختلف علوم پزشکی، از جمله داروسازی بالینی، روان‌پزشکی و پزشکی رفتاری، به‌خوبی مطالعه شده و نشان می‌دهد که انتظارات و باورهای بیمار می‌توانند بر تجربه درمان تأثیر قابل توجهی داشته باشند.

مکانیسم بروز اثر نوسبو حاصل تعامل پیچیده میان سیستم عصبی مرکزی، انتظارات روانی و پاسخ‌های فیزیولوژیک بدن است. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که اضطراب ناشی از انتظار وقوع یک عارضه می‌تواند مسیرهای عصبی و زیستی مرتبط با درد، تهوع یا خستگی را فعال یا تقویت کند. به همین دلیل، در بسیاری از کارآزمایی‌های بالینی دوسوکور، حتی بخشی از افرادی که دارونما (Placebo) دریافت می‌کنند نیز عوارضی مشابه گروه دریافت‌کننده داروی واقعی را گزارش می‌کنند.

یکی از عواملی که می‌تواند در بروز اثر نوسبو نقش داشته باشد، مطالعه برگه راهنمای دارو (Patient Information Leaflet) توسط بیماران است. این برگه‌ها به‌درستی و بر اساس الزامات قانونی، تمام عوارض احتمالی شناخته‌شده را ذکر می‌کنند؛ اما در برخی افراد، تمرکز بیش از حد بر این اطلاعات می‌تواند موجب افزایش اضطراب و در نتیجه افزایش احتمال تجربه یا گزارش برخی علائم شود. نمونه‌هایی از اثر نوسبو در عمل نیز مشاهده شده است. برای مثال، در برخی مطالعات درباره داروهایی مانند استاتین‌ها، مشخص شده است که بخشی از دردهای عضلانی گزارش‌شده ممکن است تحت تأثیر انتظار بیمار از بروز عارضه باشد؛ هرچند عوارض عضلانی واقعی این داروها نیز در برخی بیماران کاملاً شناخته‌شده و مستند است. بنابراین، همه علائم گزارش‌شده را نمی‌توان صرفاً به اثر نوسبو یا خود دارو نسبت داد و ارزیابی دقیق پزشکی در هر بیمار ضروری است.

در سال‌های اخیر، اثر نوسبو در زمینه استفاده از داروهای بیوسیمیلار نیز توجه زیادی را به خود جلب کرده است. مطالعات نشان داده‌اند که هنگام جایگزینی یک داروی بیولوژیک مرجع با بیوسیمیلار، اگر این تغییر بدون اطلاع‌رسانی مناسب یا با ایجاد نگرانی در بیمار انجام شود، احتمال گزارش عوارض یا گزارش کاهش اثربخشی درمان افزایش می‌یابد؛ حتی در شرایطی که شاخص‌های عینی بیماری تغییری نشان نمی‌دهند. به همین دلیل، امروزه برقراری ارتباط مؤثر میان پزشک، داروساز و بیمار و ارائه اطلاعات دقیق، متعادل و مبتنی بر شواهد، یکی از راهکارهای مهم برای کاهش اثر نوسبو محسوب می‌شود.
از سوی دیگر، نحوه ارائه اطلاعات دارویی نیز اهمیت فراوانی دارد. اطلاع‌رسانی صحیح به بیمار، ضمن حفظ حق آگاهی او، باید به گونه‌ای باشد که احتمال واقعی بروز عوارض را به‌درستی بیان کند، بدون آنکه موجب اضطراب یا نگرانی غیرضروری شود. البته، این رویکرد هرگز به معنای خودداری از بیان عوارض احتمالی یا نقض اصل رضایت آگاهانه نیست؛ بلکه هدف آن، ارائه اطلاعات به شیوه‌ای شفاف، متعادل و مبتنی بر شواهد است تا ضمن حفظ حق آگاهی بیمار، از ایجاد اضطراب غیرضروری نیز پیشگیری شود.

در نهایت، شناخت اثر نوسبو یادآور این نکته مهم است که درمان صرفاً یک فرایند دارویی یا بیوشیمیایی نیست، بلکه تجربه‌ای است که عوامل زیستی، روان‌شناختی و کیفیت ارتباط میان بیمار و تیم درمان، همگی در آن نقش دارند. افزایش آگاهی درباره این پدیده می‌تواند به بیماران کمک کند با دیدگاهی متعادل‌تر و آرامش بیشتر درمان خود را دنبال کنند و در عین حال، پزشکان و داروسازان را به استفاده از شیوه‌های مؤثرتر و مبتنی بر شواهد در اطلاع‌رسانی دارویی ترغیب نماید.

دکتر لاله محمودی، متخصص داروسازی بالینی و عضو هیئت علمی دانشکده داروسازی دانشگاه علوم پزشکی شیراز