ماه رمضان، فرصتی برای پالایش روح و جسم است؛ اما شاید کمتر کسی بداند که این مهمانی سی روزه، تغییری شگرف در عمیق ترین لایه‏ های بدن ما، یعنی جمعیت میکروبی ساکن در روده، ایجاد میکند. پژوهشی تازه که در دانشگاه علوم پزشکی شیراز انجام شده، نشان می‏دهد روزه ‏داری می‏تواند ترکیب باکتریهای روده را به سمت سلامت و کاهش التهاب تغییر دهد؛ تغییری که شاید بتوان آن را یکی از مهمترین دستاوردهای پنهان این ماه دانست.

روده انسان، میزبان جمعیت عظیمی از میکروارگانیسم هاست که بیش از صد تریلیون عدد تخمین زده می شوند و مجموعاً به وزن یک عضو بزرگ مانند کبد می رسند. این اکوسیستم میکروبی که «میکروبیوتای روده» نام دارد، نقشی فراتر از هضم غذا ایفا میکند و در تنظیم سیستم ایمنی، متابولیسم انرژی، تولید ویتامینها و حتی حفظ سلامت سد روده نقش کلیدی دارد. برهم خوردن تعادل این جامعه میکروبی که «دیسبیوز» نامیده میشود، با بیماریهای گوارشی، چاقی، دیابت نوع دو و التهابات مزمن مرتبط است. بنابراین، هر عاملی که بتواند تعادل این اکوسیستم را به نفع باکتریهای سودمند تغییر دهد، میتواند تأثیری عمیق بر سلامت عمومی داشته باشد.

در این مطالعه، پژوهشگران دانشگاه علوم پزشکی شیراز، با بررسی ۶۰ فرد سالم شامل ۳۰ فرد روزه ‏دار و ۳۰ فرد غیرروزه ‏دار، تغییرات جمعیت باکتریایی روده را با استفاده از روش دقیق واکنش زنجیرهای پلیمراز کمی (qPCR) در سطح گونه مورد ارزیابی قرار دادند. نتایج نشان داد که روزه ‏داری ماه رمضان با افزایش چشمگیر سه گونه باکتری مفید به نامهای Bacteroides vulgatus، Bacteroides ovatus و Odoribacter splanchnicus همراه است. این باکتری‏ها با تولید اسیدهای چرب کوتاه زنجیر، از سلامت سد روده محافظت کرده، التهاب را مهار و سوخت‏ و ساز بدن را تنظیم میکنند. در مقابل، چهار گونه باکتری مضر شامل Prevotella stercorea، Alistipes putredinis، Collinsella aerofaciens  و Enterobacter cloacae که در گروه پاتوبیونت‏ های التهاب ‏زا قرار دارند، در افراد روزه ‏دار به‏ طور معناداری کاهش یافته‏ اند.

این یافته ‏ها حاصل مطالعه ‏ای با عنوان «Ramadan fasting–induced modulation of beneficial and pathobiont gut bacteria in a healthy Iranian population»  است که در سال ۲۰۲۶ در مجله معتبر علمی BMC Microbiology  به چاپ رسیده است. احمد غلامی، عباس آسوده ‏فرد، محمود نجابت و کامران باقری لنکرانی همکاران علمی در این پروژه بوده‏ اند.

آنچه این پژوهش را از مطالعات پیشین متمایز می‏سازد، تمرکز بر سطح گونه ‏های باکتریایی است. بسیاری از تحقیقات گذشته تغییرات میکروبی را در سطح شاخه یا جنس بررسی کرده ‏اند، اما این مطالعه برای نخستین بار در جمعیت ایران، نقشه دقیقی از تغییرات یکایک گونه ‏های کلیدی ارائه می‏دهد و نشان می‏دهد که روزه ‏داری می‏تواند با افزایش باکتری‏های مولد اسیدهای چرب کوتاه ‏زنجیر و کاهش پاتوبیونت‏ها، ترکیب میکروبی روده را به سمت وضعیتی ضدالتهابی سوق دهد. این یافته ‏ها، دریچه ‏ای نو به سوی درک بهتر ارتباط میان الگوی تغذیه، میکروبیوتا و سلامت می‏گشاید.

با این حال، نباید از یاد برد که این مطالعه به معنای اثبات اثر درمانی روزه‏ داری بر بیماری‏های خاص نیست، بلکه نشان می‏دهد روزه‏ داری می‏تواند بستر مناسبی برای تعدیل میکروبیوتا فراهم آورد. برای روشن شدن پیامدهای بالینی این تغییرات و پاسخ به این پرسش که آیا این تغییرات می‏توانند در پیشگیری یا بهبود بیماری‏هایی مانند دیابت، کبد چرب یا بیماری‏های التهابی روده نقش داشته باشند، به مطالعات طولی با رویکردهای پیشرفته‏ تری مانند متاژنومیکس و اندازه ‏گیری مستقیم متابولیت‏ها نیاز است.

در نهایت، روزه ‏داری رمضان را باید نه صرفاً یک فریضه دینی، بلکه یک الگوی تغذیه ‏ای هوشمند و طبیعی در نظر گرفت که با تغییر جمعیت میکروبی روده، به بهبود کیفیت سلامت کمک می‏کند. این پژوهش، یادآور این نکته است که بسیاری از آموزه ‏های فرهنگی و مذهبی ما، ریشه ‏هایی عمیق در علم سلامت دارند و توجه به آنها می‏تواند مسیر تازه‏ای برای ارتقای سلامت عمومی بگشاید.

دکتر احمد غلامی، متخصص بیوتکنولوژی دارویی و عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات بیوتکنولوژی و گروه بیوتکنولوژی دارویی دانشکده داروسازی دانشگاه علوم پزشکی شیراز