شیرین‌بیان (Glycyrrhiza glabra L.) از گیاهان دارویی شناخته‌شده در طب سنتی و داروسازی نوین است که بخش دارویی آن ریشه و ریزوم گیاه را شامل می‌شود. مهم‌ترین ترکیب فعال این گیاه، گلیسیریزین (Glycyrrhizin) است؛ یک ساپونین تری‌ترپنوئیدی که مسئول طعم شیرین مشخص شیرین‌بیان و بخش عمده‌ای از اثرات زیستی آن به شمار می‌رود.

پس از مصرف خوراکی، گلیسیریزین به‌طور مستقیم جذب نمی‌شود، بلکه در دستگاه گوارش و به‌ویژه تحت تأثیر آنزیم‌های باکتری‌های روده‌ای، به اسید 18β-گلیسیریتینیک (18β-Glycyrrhetinic acid) هیدرولیز می‌شود. این ترکیب به‌عنوان متابولیت فعال فارماکولوژیک گلیسیریزین شناخته می‌شود و مسئول بسیاری از اثرات ضدالتهابی و فیزیولوژیک شیرین‌بیان است.

مطالعات داروشناسی نشان داده‌اند که گلیسیریتینیک اسید می‌تواند با مهار مسیرهای التهابی، از جمله کاهش تولید سیتوکین‌های التهابی و مهار آنزیم‌های دخیل در سنتز واسطه‌های التهابی، در کاهش التهاب نقش ایفا کند. در عین حال، این ترکیب از طریق مهار آنزیم 11β-hydroxysteroid dehydrogenase type 2 می‌تواند اثرات شبه‌مینرالوکورتیکوئیدی ایجاد کند که مبنای بروز عوارضی مانند افزایش فشار خون و عدم تعادل الکترولیتی در مصرف طولانی‌مدت یا دوزهای بالا است.

شیرین‌بیان و تنظیم فلور میکروبی روده

یکی از حوزه‌های نوظهور در مطالعات مربوط به شیرین‌بیان، بررسی تأثیر آن بر فلور میکروبی روده (Gut Microbiota) است. میکروبیوتای روده نقش کلیدی در سلامت دستگاه گوارش، تنظیم پاسخ‌های ایمنی و کنترل التهاب ایفا می‌کند و هرگونه اختلال در تعادل آن می‌تواند با بروز بیماری‌های التهابی و متابولیک همراه باشد.

شواهد حاصل از مطالعات آزمایشگاهی و مدل‌های حیوانی نشان می‌دهد که ترکیبات فنولی و فلاونوئیدی موجود در شیرین‌بیان قادرند به‌صورت تنظیم‌کننده بر ترکیب میکروبیوتای روده اثر بگذارند. این ترکیبات از یک‌سو می‌توانند رشد برخی باکتری‌های مفید روده مانند Lactobacillus و Bifidobacterium را تقویت کنند و از سوی دیگر، رشد برخی میکروارگانیسم‌های بیماری‌زا را مهار نمایند. این ویژگی باعث می‌شود شیرین‌بیان نه به‌عنوان یک عامل ضدعفونی‌کننده‌ی غیرانتخابی، بلکه به‌عنوان یک تعدیل‌کننده‌ی زیستی تعادل میکروبی روده مورد توجه قرار گیرد.

علاوه بر این، برخی مطالعات نشان داده‌اند که مصرف عصاره شیرین‌بیان می‌تواند با افزایش تولید متابولیت‌های مفید میکروبی مانند اسیدهای چرب کوتاه‌زنجیر، به بهبود عملکرد سد مخاطی روده و کاهش التهاب موضعی کمک کند. این اثرات احتمالاً یکی از مکانیسم‌های مکمل در توضیح نقش شیرین‌بیان در بهبود اختلالات التهابی دستگاه گوارش محسوب می‌شوند.

با وجود این یافته‌ها، باید توجه داشت که بخش عمده شواهد موجود بر پایه مطالعات پیش‌بالینی است و انجام مطالعات بالینی گسترده‌تر در انسان برای تعیین دقیق جایگاه شیرین‌بیان در تعدیل میکروبیوتای روده همچنان ضروری است.

ملاحظات داروسازی و ایمنی مصرف

از دیدگاه داروسازی، اثرات مفید شیرین‌بیان به‌شدت وابسته به دوز، مدت مصرف و نوع فرآورده است. مصرف کوتاه‌مدت و کنترل‌شده‌ی فرآورده‌های استاندارد شیرین‌بیان می‌تواند در کاهش التهاب و بهبود علائم گوارشی مؤثر باشد؛ اما مصرف طولانی‌مدت یا خودسرانه آن، به‌ویژه به‌دلیل حضور گلیسیریزین، ممکن است با عوارضی مانند افزایش فشار خون، احتباس سدیم و کاهش پتاسیم همراه شود.

در همین راستا، در بسیاری از فرآورده‌های دارویی جدید از عصاره‌های DGL (Deglycyrrhizinated Licorice) استفاده می‌شود که فاقد گلیسیریزین بوده و ایمنی بالاتری برای مصرف طولانی‌مدت، به‌ویژه در بیماران مبتلا به پرفشاری خون یا بیماری‌های قلبی–کلیوی، دارند.

دکتر غزاله مصلح، متخصص داروسازی سنتی و عضو هیات علمی دانشکده داروسازی دانشگاه علوم پزشکی شیراز