کورتیکواستروئیدها که در گفتار عامه به‌اختصار «کورتون» خوانده می‌شوند، گروهی از داروها هستند که در پزشکی جایگاه ارزشمند و گاه حیاتی دارند. از کنترل بیماری‌های التهابی و خودایمنی گرفته تا درمان برخی حمله‌های حاد آسم و واکنش‌های آلرژیک شدید، کورتون‌ها در بسیاری از موارد نقش مهمی در درمان دارند. با این حال، مصرف خودسرانه و نادرست این داروها، به‌ویژه در دوزهای بالا یا به‌صورت مکرر، می‌تواند عوارض قابل‌توجهی برای سلامت فرد ایجاد کند.

نخستین نکته قابل تأمل، شکل‌های گوناگون این داروهاست. کورتون‌ها به‌صورت قرص و آمپول، مانند پردنیزولون و دگزامتازون، اسپری‌های تنفسی، کرم‌ها و پمادهای موضعی و نیز قطره‌های چشمی در دسترس هستند. هر یک از این شکل‌های دارویی، بر اساس میزان جذب، قدرت اثر، محل مصرف و مدت استفاده، ملاحظات و عوارض متفاوتی دارد. بنابراین، استفاده از یک شکل دارویی به معنای بی‌خطر بودن آن نیست و انتخاب فرآورده، مقدار مصرف و مدت درمان باید متناسب با بیماری و شرایط فرد تعیین شود.

چرا مصرف خودسرانه این داروها تا این اندازه نگران‌کننده است؟ کورتیکواستروئیدها با کاهش التهاب و تعدیل فعالیت سیستم ایمنی، در بسیاری از بیماری‌ها می‌توانند علائم را به‌سرعت کاهش دهند و حتی بخش مهمی از درمان باشند. با این حال، کاهش سریع علائم لزوماً به معنای برطرف‌شدن علت بیماری نیست. در نتیجه، مصرف مکرر و بدون تشخیص و نظارت مناسب ممکن است باعث تأخیر در تشخیص بیماری زمینه‌ای یا استفاده غیرضروری از دارو شود.

از منظر فارماکولوژیک، عوارض کورتون‌ها به نوع فرآورده، دوز، مدت مصرف و میزان جذب سیستمیک بستگی دارد. عوارضی مانند افزایش قند خون، افزایش فشار خون، احتباس مایعات و ادم، پوکی استخوان، ضعف عضلانی، نازک‌شدن پوست و تأخیر در ترمیم زخم، بیشتر در مصرف سیستمیک، به‌ویژه در دوزهای بالا یا دوره‌های طولانی‌مدت اهمیت پیدا می‌کنند. همچنین کورتیکواستروئیدهای سیستمیک می‌توانند با تضعیف پاسخ ایمنی، خطر برخی عفونت‌ها را افزایش دهند یا علائم بعضی عفونت‌ها را تغییر دهند. مصرف طولانی‌مدت برخی کورتیکواستروئیدهای چشمی نیز می‌تواند خطر افزایش فشار داخل چشم و گلوکوم و همچنین آب‌مروارید را افزایش دهد.

نکته دیگری که کمتر به آن توجه می‌شود، خطر قطع ناگهانی کورتون پس از مصرف سیستمیک طولانی‌مدت یا دوزهای قابل‌توجه است. مصرف مداوم این داروها می‌تواند فعالیت طبیعی محور هیپوتالاموس–هیپوفیز–آدرنال و تولید طبیعی هورمون‌های غده فوق‌کلیوی را سرکوب کند. در چنین شرایطی، قطع ناگهانی دارو ممکن است موجب بروز علائم ناشی از کمبود کورتیکواستروئید و در موارد شدید، نارسایی حاد آدرنال شود. به همین دلیل، در افرادی که مصرف طولانی‌مدت یا دوزهای بالای کورتون داشته‌اند، قطع یا کاهش دوز باید بر اساس نظر پزشک و در صورت نیاز به‌صورت تدریجی انجام شود.

تداخلات دارویی نیز بخش مهم دیگری از این موضوع است. مصرف هم‌زمان کورتون‌های سیستمیک با برخی داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAIDs) می‌تواند خطر عوارض گوارشی، از جمله زخم و خونریزی، را افزایش دهد. همچنین کورتون‌ها ممکن است در افراد مبتلا به دیابت باعث افزایش قند خون و دشوارتر شدن کنترل آن شوند و در افراد مبتلا به فشار خون بالا نیز کنترل فشار خون را با مشکل مواجه کنند. بنابراین، پیش از مصرف این داروها باید بیماری‌های زمینه‌ای و سایر داروهای مورد استفاده فرد در نظر گرفته شود.

از سوی دیگر، تزریقی بودن یک کورتون به معنای ایمن‌تر یا مؤثرتر بودن آن برای همه شرایط نیست. آمپول‌های کورتونی نیز می‌توانند، بسته به نوع دارو و مقدار مصرف، عوارض سیستمیک ایجاد کنند و نباید صرفاً به دلیل اثر سریع‌تر، برای علائم شایع مانند سرماخوردگی، گلودرد یا بدن‌درد به‌صورت خودسرانه استفاده شوند.

در پایان باید تأکید کرد که کورتون‌ها داروهای بدی نیستند؛ بلکه داروهای قوی و ارزشمندی هستند که در شرایط مناسب می‌توانند نقش مهمی در درمان داشته باشند. آنچه خطرناک است، مصرف خودسرانه، دوز و مدت مصرف نامناسب و بی‌توجهی به شرایط فرد و داروهای هم‌زمان است. استفاده صحیح از کورتون، مانند هر داروی دیگری، نیازمند تشخیص درست، تجویز اصولی و رعایت توصیه‌های پزشک یا داروساز است.

دکتر راضیه ثابت، متخصص شیمی دارویی و عضو هیات علمی دانشکده داروسازی دانشگاه علوم پزشکی شیراز