آزیترومایسین یکی از شناخته‌شده‌ترین آنتی‌بیوتیک‌هایی است که برای درمان برخی عفونت‌های باکتریایی تجویز می‌شود. شکل مصرف نسبتاً ساده و دوره‌های کوتاه درمانی باعث شده است این دارو در ذهن بسیاری از افراد به‌عنوان یک «آنتی‌بیوتیک سبک و کم‌دردسر» شناخته شود؛ اما از دیدگاه داروسازی، آزیترومایسین دارویی با ویژگی‌های خاص است و مصرف آن، مانند هر آنتی‌بیوتیک دیگری، باید بر اساس تشخیص و ضرورت درمان انجام شود.

یکی از ویژگی‌های مهم آزیترومایسین، توزیع گسترده آن در بافت‌ها و ماندگاری نسبتاً طولانی در بدن است. این دارو پس از جذب، به‌ویژه در برخی بافت‌ها و سلول‌ها تجمع پیدا می‌کند و نیمه‌عمر طولانی آن باعث می‌شود غلظت دارو برای مدتی پس از آخرین نوبت مصرف نیز در بدن باقی بماند. بنابراین، پایان یافتن تعداد قرص‌های نسخه‌شده به معنای حذف فوری دارو از بدن نیست.

این ویژگی از یک سو می‌تواند در طراحی رژیم‌های درمانی کوتاه‌ مدت تر مفید باشد، اما از سوی دیگر اهمیت انتخاب صحیح بیماری، دارو، دوز و مدت درمان را بیشتر می‌کند.

چرا ماندگاری آزیترومایسین به مقاومت ارتباط پیدا می‌کند؟

برای درک این موضوع ابتدا باید بدانیم مقاومت آنتی‌بیوتیکی چگونه شکل می‌گیرد. زمانی که یک جمعیت باکتریایی در معرض آنتی‌بیوتیک قرار می‌گیرد، باکتری‌های حساس‌تر مهار یا حذف می‌شوند و باکتری‌هایی که به دلایل ژنتیکی توانایی بیشتری برای زنده ماندن دارند، ممکن است باقی بمانند و تکثیر شوند. به این فرایند، نیروی انتخاب گفته می‌شود.

بنابراین، هر بار مصرف آنتی‌بیوتیک، فقط یک «درمان» نیست؛ بلکه یک نیروی انتخابی بر جمعیت باکتریایی نیز ایجاد می‌کند.

در مورد آزیترومایسین، موضوع جالب‌تر می‌شود؛ زیرا دارو می‌تواند برای مدتی پس از پایان مصرف، در بدن باقی بماند. اگر دارو در شرایطی مصرف شود که اساساً نیاز به آنتی‌بیوتیک وجود ندارد، یا در مواردی که آزیترومایسین انتخاب مناسبی نیست، این مواجهه غیرضروری می‌تواند به انتخاب باکتری‌های مقاوم کمک کند.

باکتری چگونه در برابر آزیترومایسین مقاوم می‌شود؟

آزیترومایسین از گروه ماکرولیدها است و با اتصال به زیرواحد 50S ریبوزوم باکتری، سنتز پروتئین را مختل می‌کند و در نتیجه رشد باکتری را مهار می‌کند.

باکتری‌ها می‌توانند از راه‌های مختلفی در برابر این اثر مقاومت پیدا کنند. یکی از مکانیسم‌های مهم، تغییر محل اثر دارو از طریق تغییرات ایجادشده در ساختار هدف دارو در ریبوزوم است. در برخی باکتری‌ها، ژن‌های خاصی مانند erm می‌توانند باعث متیلاسیون محل اتصال ماکرولیدها شوند؛ در نتیجه اتصال آزیترومایسین به هدف خود دشوارتر شده و اثر دارو کاهش می‌یابد.

مکانیسم دیگر، خروج فعال دارو از داخل سلول باکتریایی است که به آن efflux گفته می‌شود. در این حالت، باکتری با استفاده از سامانه‌های انتقالی خود، دارو را از سلول خارج می‌کند و اجازه نمی‌دهد غلظت مؤثر آن در محل اثر باقی بماند.

به زبان ساده، باکتری می‌تواند یا محل ورود دارو را تغییر دهد و یا دارو را از سلول بیرون براند.

پس آیا مشکل از خود آزیترومایسین است؟

خیر. مقاومت آنتی‌بیوتیکی به این معنا نیست که یک دارو «بد» یا «ضعیف» است. حتی یکی از مهم‌ترین داروهای درمانی می‌تواند در صورت مصرف نادرست، اثربخشی خود را در برابر برخی باکتری‌ها از دست بدهد.

مسئله اصلی، مصرف آنتی‌بیوتیک در زمان و شرایط مناسب است.

برای مثال، استفاده از آزیترومایسین برای یک عفونت ویروسی، نه‌تنها کمکی به درمان ویروس نمی‌کند، بلکه بیمار را بدون منفعت درمانی در معرض دارو قرار می‌دهد. همچنین باقی گذاشتن تصمیم‌گیری درباره شروع، تغییر یا تکرار مصرف آزیترومایسین به تجربه مصرف قبلی یا توصیه اطرافیان، می‌تواند انتخاب درمانی نامناسبی ایجاد کند.

از طرف دیگر، تجویز آنتی‌بیوتیک یک تصمیم صرفاً بر اساس نام دارو نیست. نوع عفونت، باکتری احتمالی، الگوی مقاومت منطقه‌ای، محل عفونت، ویژگی‌های بیمار، داروهای همزمان و ویژگی‌های فارماکوکینتیکی و فارماکودینامیکی دارو همگی در انتخاب درمان اهمیت دارند.

آزیترومایسین؛ دارویی که باید برای زمان درست نگه داشته شود

آنتی‌بیوتیک‌ها برخلاف بسیاری از داروهای علامتی، فقط علائم بیمار را هدف نمی‌گیرند؛ آنها بر جمعیت‌های باکتریایی اثر می‌گذارند و نحوه مصرف آنها می‌تواند بر الگوی مقاومت در جامعه نیز تأثیر داشته باشد.

به همین دلیل، استفاده منطقی از آزیترومایسین به معنای «کمتر مصرف کردن» آن نیست؛ بلکه یعنی فقط زمانی که واقعاً ضرورت دارد، برای عفونت مناسب، با دوز و مدت مناسب و بر اساس تصمیم حرفه‌ای پزشک و داروساز مصرف شود. آزیترومایسین همچنان یک داروی ارزشمند در درمان برخی عفونت‌های باکتریایی است؛ اما ارزش واقعی آن زمانی حفظ می‌شود که هر بار مصرف آن، 

بر اساس یک نیاز درمانی واقعی باشد. حفظ اثربخشی آنتی‌بیوتیک‌ها فقط به کشف داروهای جدید وابسته نیست؛ نحوه استفاده امروز ما از همین داروها نیز تعیین می‌کند که فردا چقدر می‌توانیم روی آنها حساب کنیم.

دکتر امیر آزادی، متخصص فارماسیوتیکس و عضو هیات علمی دانشکده داروسازی شیراز