در داروسازی، گاهی مسیر تجویز دارو به اندازه خود دارو اهمیت دارد.

نیتروگلیسیرین زیرزبانی نمونه‌ای شناخته‌شده از این موضوع است؛ دارویی که برای تسکین سریع حملات آنژین در بیماران منتخب مورد استفاده قرار می‌گیرد و باید به شیوه‌ای متفاوت از قرص‌های خوراکی معمول مصرف شود. قرص زیرزبانی باید طبق دستور پزشک یا داروساز زیر زبان قرار گیرد و اجازه داده شود حل شود، نه اینکه مانند یک قرص معمولی بلعیده شود.

انتخاب مسیر زیرزبانی به ویژگی‌های فارماکوکینتیکی نیتروگلیسیرین مربوط است. این دارو با آزادسازی نیتریک اکسید (NO) و افزایش پیام‌رسان داخل‌سلولی cGMP موجب شل‌شدن عضلات صاف عروق می‌شود. اثر غالب آن در دوزهای درمانی، گشادشدن عروق وریدی و کاهش بازگشت خون وریدی به قلب است؛ در نتیجه، پیش‌بار و نیاز قلب به اکسیژن کاهش می‌یابد و علائم آنژین می‌تواند تسکین پیدا کند.

اما چرا مسیر زیرزبانی اهمیت دارد؟ نیتروگلیسیرین پس از مصرف خوراکی دچار متابولیسم قابل‌توجه عبور اول کبدی (first-pass metabolism) می‌شود. جذب از مخاط زیر زبان امکان ورود سریع‌تر دارو به گردش خون و دور زدن بخش عمده‌ای از این متابولیسم را فراهم می‌کند. به همین دلیل، شکل زیرزبانی برای ایجاد اثر نسبتاً سریع طراحی شده است؛ ویژگی‌ای که در زمان بروز علائم آنژین اهمیت ویژه‌ای دارد.

نحوه صحیح مصرف نیز بخشی از درمان است. بیمار باید قرص را زیر زبان قرار دهد و مطابق دستور تجویزشده مصرف کند. نیتروگلیسیرین می‌تواند موجب سردرد، سرگیجه و کاهش فشار خون شود؛ بنابراین مصرف بیش از مقدار توصیه‌شده یا تغییر خودسرانه دوز می‌تواند خطرناک باشد. بیمار در صورت بروز سرگیجه باید از تغییر وضعیت ناگهانی و فعالیت‌هایی که احتمال زمین‌خوردن را افزایش می‌دهد، اجتناب کند.

یکی از مهم‌ترین نکات ایمنی، منع مصرف همزمان نیتروگلیسیرین با مهارکننده‌های فسفودی‌استراز نوع ۵ (PDE5) مانند سیلدنافیل، تادالافیل و واردنافیل است. ترکیب این داروها با نیترات‌ها می‌تواند موجب افت شدید و خطرناک فشار خون شود. همچنین مصرف همزمان نیترات‌ها با داروهایی مانند ریوسیگوات (Riociguat) نیز به دلیل خطر افت فشار خون ممنوع است. بنابراین بیمار باید پیش از شروع هر داروی جدید، پزشک یا داروساز را از مصرف نیتروگلیسیرین مطلع کند.

نکته مهم دیگر این است که درد قفسه سینه همیشه ناشی از آنژین پایدار نیست. درد جدید، شدید، طولانی‌مدت یا متفاوت از علائم معمول بیمار می‌تواند نشانه یک وضعیت اورژانسی، از جمله سندرم حاد کرونری، باشد. در چنین شرایطی، مصرف نیتروگلیسیرین نباید باعث تأخیر در مراجعه به پزشک و ارزیابی فوری شود.

نیتروگلیسیرین زیرزبانی نمونه‌ای روشن از اهمیت مسیر تجویز، فارماکوکینتیک و آموزش صحیح بیمار در درمان دارویی است. در مورد این دارو، قرار دادن یک قرص در زیر زبان به‌جای بلعیدن آن، می‌تواند سرعت جذب و شروع اثر دارو را به‌طور قابل‌توجهی تغییر دهد؛ نکته‌ای ساده اما مهم که نقش آموزش دارویی را در مصرف ایمن و اثربخش دارو نشان می‌دهد.

دکتر لاله محمودی، عضو هیأت علمی گروه داروسازی بالینی دانشکده داروسازی شیراز